ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਸਮਾ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਦਾ ਆਨੰਦਮਈ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਵੈ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਇਥੇ, ਕੋਈ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਮਰਣ, ਨਾ ਅਮਰਤਾ, ਨਾ ਜਨਮ-ਰਹਿਤ ਮੂਲ। ਉਹ ਨਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਹਰੀ, ਨਾ ਦੋਵਾਂ; ਨਾ ਚੇਤਨਤਾ ਦਾ ਗੁੱਝ, ਨਾ ਆਮ ਚੇਤਨਤਾ, ਨਾ ਗਿਆਨ-ਪੂਰਵਕ। ਇੱਥੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣਾ; ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਸਤ ਹੈ—ਇਹ ਅਕੇਲਾ ਹੋਣਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ। ਅਮਰ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਰ-ਅਤਿ ਅਤੇ ਅੰਤර්ਯਾਮੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਦ੍ਵੈਤ, ਬਿਨਾ ਰੂਪ, ਗਿਆਨ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਇਕ-ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਅਗਿਆਨ—ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਰਾਗ, ਦ੍ਵੈਸ਼, ਝੂਠ, ਗੁੱਸਾ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ, ਜੋ ਮਦ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅੱਜ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਮੂਲ ਮਲ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤੀ ਉਸ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਲੱਖਾਂ ਜਨਮ ਹੋਣ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਸਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਲ ਅਤੇ ਲਗਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯੋਗੀ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਉਹ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਕੁਝ ਰਹਿ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹੈ; ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਨ, ਉਹ ਖੁਦ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁੱਸਾ ਛੱਡ ਕੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਹੈ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤਕ ਅਗਿਆਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਗੁੱਸਾ ਆਦਿ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਗੁੱਸਾ, ਰੁਚੀ, ਲਾਲਚ, ਮੋਹ, ਪਖੰਡ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਜਦ ਤਕ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁੱਸਾ ਆਦਿ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਵੀ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੁੜ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ। ਉਹ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ; ਗਿਆਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਚਾਰ ਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਜਾਤ-ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਪ, ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਾਪ, ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਪ ਨਾਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਸਾਰੇ ਲਗਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਨਿਰਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਲ। ਛੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਚਾਰ, ਛੇ, ਦਸ, ਬਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਿਗਲਦੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ, ਧੂੰਏ-ਰਹਿਤ ਕੋਲੇ ਵਾਂਗ। ਪੀਲਾ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟਾ, ਲੱਖਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰੰਦ੍ਰ 'ਤੇ ਟਿਕਾਉਣ ਦੀ ਸਾਧਨਾ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਟਾ, ਸੁਗੰਧਤ ਜਾਂ ਪੀਲਾ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਅਹਿੰਸਕ, ਸਚਬੋਲ, ਅਤੇ ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਸਤੂ-ਰਹਿਤ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਵ-ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲਗਨ। ਉਹ ਧਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਕਰੇ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜਦ ਮਨ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਿਆਨਕਾਰੀ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਯੋਗੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਆਸ-ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਸੁੰਘਦਾ ਨਹੀਂ, ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਪਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਜਲ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਹਰਿ; ਅੱਗ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ; ਵायु ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਿਵ—ਇਸ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸ਼ਰਵ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਭਵ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ, ਵਾਤ ਵਿੱਚ ਉਗ੍ਰ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੀਮ, ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ, ਮਹਾਦੇਵ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੇਵਤਾ ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੱਤ ਹੈ; ਜੋ ਤਰਲ ਹੈ, ਉਹ ਜਲ ਤੱਤ; ਜੋ ਰੰਗੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ; ਜੋ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਤ; ਜੋ ਖੋਖਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼। ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗਿਆਨ ਵਾਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਮਝ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।