ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਤਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ—ਇਹ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਆਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁੰਘਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਜੋ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ‘ਮੈਂ’ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੌਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਅਧਿਆਤਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਫਿਰ, ਲੈਣਾ, ਜਾਣਾ, ਛੱਡਣਾ ਅਤੇ ਭੋਗਣਾ—ਇਹ ਅਧਿਭੌਤਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ, ਸੂਰਜ, ਦਿਸਾਵਾਂ, ਧਰਤੀ, ਵਰੁਣ, ਹਵਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਗ੍ਯ—ਇਹ ਸਭ ਅਧਿਦੈਵਿਕ ਤੱਤ ਹਨ। ਅੱਗ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਮਿਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਇਹ ਵੀ ਅਧਿਦੈਵਿਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੌਦਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਣੀਆਂ—ਸੁਦਰਸ਼ਨਾ, ਜਿਤਾ, ਸੌਮਿਆ, ਮੋਘਾ, ਰੁਦ੍ਰਾਮ੍ਰਿਤਾ, ਸਤਿਆ, ਅਤੇ ਮਧ੍ਯਮਾ—ਇਹ ਵੀ ਚੌਦਾਂ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਰਾਸ਼ੀ, ਸ਼ੁਕਾ, ਅਸੁਰਾ, ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ, ਭਾਸਵਤੀ—ਇਹ ਵੀ ਨਾਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਾਯੂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਚੌਦਾਂ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਣ, ਵਿਆਣ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ, ਵੈਰੰਭ, ਮੁੱਖਯ, ਅੰਤਰਯਾਮ, ਪ੍ਰਭੰਜਨ, ਕੂਰਮਕ, ਸ਼ੇਨ, ਸ਼੍ਵేత, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਨਿਲ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਨਾਗ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਚੌਦਾਂ ਹਨ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨਾਡੀ, ਸਵਾਸ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। "ਮੇਰੇ" ਅਰਥ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਕਿ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ, ਅਮਰ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਇਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਚੌਦਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਪਰ, ਸਭ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਜਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਹ ਸਭ-ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਦ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਕਦੇ ਭੀ ਖੁਰਾਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਆਤਮਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਧਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਦੇ ਭੀ ਖੁਰਾਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਹਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਬੰਧਨ ਹਾਂ, ਅਧਿਪਤੀ ਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹਾਂ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਆਤਮਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਜੋ ਸਰੀਰਵਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਨ-ਮਯ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ-ਮਯ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਮਯ, ਸੰਕਲਪ-ਮਯ, ਅਤੇ ਮਨੋ-ਮਯ ਆਤਮਾ ਵੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੋਮਾ ਸਮੇਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ-ਮਯ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਨੰਦਮਈ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹਾਂ; ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਆਧਾਰਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਇਕਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਦਵੈਤਾ; ਨਾ ਮਰਣ, ਨਾ ਅਮਰਤਾ, ਨਾ ਅਜਨਮਤਾ। ਉਹ ਨਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਹਰੀ, ਨਾ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ; ਨਾ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਿੰਡ, ਨਾ ਆਮ ਚੇਤਨ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਜਾਣਨਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਅਕੇਲਾਪਨ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਅਮਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਸਮਸਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਦਵੈਤ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ ਨਾਮ ਹਨ। ਜੋ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਭ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜੋ ਸਾਫ਼ ਗਿਆਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਰਾਗ, ਦੁਵੈਸ਼, ਝੂਠ, ਕ੍ਰੋਧ, ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਮਦਹੀਨ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਾਤਾ ਸਮਝੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਮੂਲ ਮਲਿਨਤਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਉਸ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਜਾਨਣ ਵਾਲਿਓ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯੋਗੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਕੁਝ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਜਾਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਰਥ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ ਅਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋਇਆ, ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਅਗਿਆਨਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿਕ ਰੁਪ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕ੍ਰੋਧ, ਆਨੰਦ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਪਖੰਡ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿਕ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਵੀ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੁੜ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ।