ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਆਠ ਪਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸਫੈਦ ਕਮਲ ਰਾਜਸੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਗੈਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਇਕਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦਸ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਰਹੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਡੀਆਂ ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ। ਜਾਗਰਿਤਾ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਪਨਾ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦਾ ਹੈ। ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ—ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਚੇਤਨਾ—ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਗਰਿਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਹੈ; ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ, ਸ਼ਿਵ—ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ, ਸੁੱਤ, ਤੇ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਭੌਤਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਦੈਵਿਕ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ, "ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਹਾਂ"—ਇਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ ਲਵੇ। ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਚੇਤਨਾ—ਇਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਆਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਭਾਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਦੇਖਣਾ, ਸੁਣਨਾ, ਸੂੰਘਣਾ, ਚੱਖਣਾ ਅਤੇ ਛੂਹਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਧਿਭੌਤਿਕ ਹਨ। ਸੋਚਣਾ, ਸਮਝਣਾ, "ਮੈਂ" ਕਰਨਾ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ, ਬੋਲਣਾ, ਫੜਨਾ, ਜਾਣਾ, ਛੱਡਣਾ, ਅਤੇ ਭੋਗਣਾ—ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵੀ ਅਧਿਭੌਤਿਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਧਰਤੀ, ਵਰੁਣ, ਹਵਾ, ਚੰਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਗਿਆਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਅਧਿਦੈਵਿਕ ਚੌਦਾਂ ਹਨ। ਅੱਗ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮਿਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਇਹ ਵੀ ਅਧਿਦੈਵਿਕ ਚੌਦਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਸੁਦਰਸ਼ਨਾ, ਜਿਤਾ, ਸੌਮਿਆ, ਮੋਘਾ, ਰੁਦ੍ਰਾਮ੍ਰਿਤਾ, ਸਤਿਆ, ਅਤੇ ਮਧਯਮਾ—ਇਹ ਰਾਣੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਨ। ਰਾਸ਼ੀ, ਸ਼ੁਕਾ, ਅਸੁਰਾ, ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ, ਭਾਸਵਤੀ—ਇਹ ਨਾਡੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੰਧੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦੇ ਪਵਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਹਕ ਵੀ ਚੌਦਾਂ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਣ, ਵਿਆਨ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ, ਵੈਰੰਭ, ਮੁਖਿਆ, ਅੰਤਰੀਆਮਾ, ਪ੍ਰਭੰਜਨ, ਕੂਰਮਕ, ਸ਼ੇਨ, ਸ਼੍ਵੇਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਅਨਿਲ। ਨਾਗ ਅਤੇ ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਵਾਤਾਵਰਨ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਖਣ ਜੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਡੀ, ਸਾਹ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ, ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। "ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਿਆਨ ਲਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੋ ਬੁੱਢਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਨੰਤ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਅਮਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ।" ਇਹੀ ਚੌਦਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਖ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ, ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਮਾਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਜੋ ਆਤਮਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਧਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। "ਮੈਂ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਬੰਧਨ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹਾਂ, ਪੰਜ-ਭਾਗੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।" ਇਹ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਭੋਜਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਸੰਕਲਪ ਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਅਤੇ ਮਨ ਰੂਪ ਆਤਮਾ। ਇੱਥੇ ਸੋਮਾ ਸਮੇਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਦਾ ਆਨੰਦਮਈ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ; ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਆਲੱਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਸੋਚਣ ਤੇ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।" ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਏਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦੁਇਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਨਾ ਮਰਣ ਹੈ, ਨਾ ਅਮਰਤਾ, ਨਾ ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਆਰੰਭ। ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ, ਬਾਹਰੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਦੋਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ; ਨਾ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਢੇਰ, ਨਾ ਹੀ ਆਮ ਚੇਤਨਾ, ਨਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਜਾਣਨ ਜੋਗ ਕੁਝ ਹੈ; ਮੋਖਸ਼ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਮੋਖਸ਼ ਹੀ ਅਕੇਲਾਪਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਅਮਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਹਨ। ਜੋ ਸਾਫ ਅਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਭ ਅਗਿਆਨ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜਦੋ ਇਹ ਸਾਫ ਗਿਆਨ, ਅਚਾਰਯਾ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਰਾਗ, ਦ੍ਵੈਸ਼, ਝੂਠ, ਕ੍ਰੋਧ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ, ਜੋ ਮਦਰਾਹਿਤ ਹੈ, ਅੱਜ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਮੁਢਲਾ ਮੈਲ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਖਸ਼ ਉਸ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਲੱਖਾਂ ਜਨਮ ਲੈ ਲਵੇ। ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸਤਜਨੋ, ਇਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।