ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਣੋ—ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਾ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਹੱਥਾਂ ਜਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਨਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਸੁਆਦ ਜਾਂ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਆਧਾਰ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਰਬੋਚ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਅਜਨਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਨਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਹੈ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਤਰਲਤਾ, ਨਾ ਲਾਲੀ। ਉਹ ਅਪਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਭਾਰੀ, ਨਾ ਲੰਮਾ, ਨਾ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘੱਟ, ਨਾ ਸੀਮਾ ਵਾਲਾ; ਪਰਮ ਆਨੰਦਮਈ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਉਹ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਦਵੈਤ, ਅਨੰਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨੰਗਾ, ਇਕ ਰਸ ਤੇ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਹੇਠਲਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਥੇ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਬੋਲ ਜਾਂ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਸੱਚਾ ਤੇ ਝੂਠਾ ਦੋਵੇਂ—ਉਹ ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਦੌੜਾਉਂਦਾ। ਨਾਬੀ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਉੱਤੇ, ਨਜ਼ਰ ਥੱਲੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਮਹਾਨ ਨਿਵਾਸ ਜਾਣੋ। ਇਸ ਦਿਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਕਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਨੇਕੀਆਂ ਦੀ ਜੜ ਤੋਂ ਉੱਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਡੰਡੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਚਿੱਟੇ ਪੱਤੜ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਬੋਚਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਗੈਰਾ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿਚ ਵਗਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਡੀਆਂ ਭੀ ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਜਾਗਰਤੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਗਲੇ ਵਿੱਚ। ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ। ਪਰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਤੇ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਜਿਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਇਉਂ ਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਰਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਚੇਤਨਾ—ਇਹ ਚਾਰ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਪਰਮ ਕਾਰਨ। ਜਾਗਰਤੀ, ਸੁਪਨਾ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਤੇ ਚੌਥੀ—ਇਹ ਆਧਿਭੌਤਿਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇ ਆਧਿਦੈਵਿਕ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ—‘ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ’—ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝੇ। ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਚੇਤਨਾ—ਇਹ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਧਿਆਤਮ ਹਨ; ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਖਣਾ, ਸੁਣਨਾ, ਸੁੰਘਣਾ, ਸੁਆਦ ਲੈਣਾ, ਤੇ ਛੂਹਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਆਧਿਭੌਤਿਕ ਹਨ। ਸੋਚਣਾ, ਸਮਝਣਾ, ‘ਮੈਂ’ ਕਰਨਾ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ, ਬੋਲਣਾ—ਇਹ ਵੀ ਆਧਿਭੌਤਿਕ ਹਨ। ਲੈਣਾ, ਜਾਣਾ, ਛੱਡਣਾ, ਤੇ ਭੋਗਣਾ—ਇਹ ਵੀ ਆਧਿਭੌਤਿਕ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਧਰਤੀ, ਵਰੁਣ, ਹਵਾ, ਚੰਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਤੇ ਖੇਤਰਾ ਦਾ ਗਿਆਤਾ—ਇਹ ਆਧਿਦੈਵਿਕ ਚੌਦਾਂ ਹਨ। ਅੱਗ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮਿਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਇਹ ਵੀ ਆਧਿਦੈਵਿਕ ਚੌਦਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸੁਦਰਸ਼ਨਾ, ਜਿਤਾ, ਸੌਮਿਆ, ਮੋਘਾ, ਰੁਦ੍ਰਾਮ੍ਰਿਤਾ, ਸਤਿਆ, ਮਧਯਮਾ—ਇਹ ਰਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਸ਼ੀ, ਸ਼ੁਕਾ, ਅਸੁਰਾ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ, ਭਾਸਵਤੀ—ਇਹ ਨਾਡੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦੇ ਪਵਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਹਕ ਵੀ ਚੌਦਾਂ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਣ, ਵਿਆਨ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ, ਵੈਰੰਭ, ਮੁੱਖਯ, ਅੰਤਰਯਾਮਾ, ਪ੍ਰਭੰਜਨ, ਕੂਰਮਕ, ਸ਼ੇਨ, ਸ਼੍ਵੈਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਅਨਿਲ। ਜੋ ਨਾਗ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਪਵਨ, ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਸੂਰਜ—ਇਹ ਸਭ, ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਨਾਡੀ, ਸਾਹ, ਗਿਆਨ, ਤੇ ਆਨੰਦ, ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ—ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ, ਭਾਵੇਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਲਦਾ ਹੈ; ਮੇਰੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ, ਧਿਆਨ ਧਰੋ—ਜੋ ਜੁਆਨੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਨੰਤ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਅਮਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਉਹੀ ਚੌਦਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕੁਝ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ। ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਖ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਸਰਵਗਿਆਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਦਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਕਦੇ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਧਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਹਰ ਥਾਂ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਬੰਧਨ ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹਾਂ, ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਹ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ, ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ, ਤੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਵਿਭਾਜਨ ਹਨ।