ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਤੋ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ, ਮਨੂਆਂ ਆਦਿਕ—even ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁੱਖ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿਚ ਪਰਸਪਰ ਵੈਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਰਾਜਿਆਂ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ। ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਦਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਨਾ ਯਜਨਾਂ, ਨਾ ਸਾਂਖਯ ਰਾਹੀਂ, ਨਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਨਾਲ, ਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ—ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਕੇਵਲ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਖ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਿਆਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ। ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਚਲੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਹਨ—ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਨੀਚਲਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਨੀਚਲਾ ਗਿਆਨ ਹੈ: ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧਿਆਵਾਂ—ਉਪਦੇਸ਼, ਕਰਮਕਾਂਡ, ਵਿਆਕਰਨ, ਨਿਰੁਕਤ, ਛੰਦ, ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼। ਇਹ ਸਾਰਾ ਨੀਚਲਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ: ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਨਾ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਾ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਕੰਨ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਹੱਥ, ਨਾ ਪੈਰ; ਇਹ ਅਜੰਮਾ, ਅਪਰਗਟ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਛੂਹਣਯੋਗ, ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਸੁਆਦ, ਨਾ ਗੰਧ; ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਧਾਰ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸਰਵੋਚ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅਜੰਮਾ, ਗਿਆਨ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਨਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਹੈ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਤਰਲਤਾ, ਨਾ ਲਾਲੀ। ਇਹ ਅਮਾਪ, ਨਾ ਭਾਰੀ, ਨਾ ਲੰਮਾ, ਨਾ ਵਧੇਰਾ, ਨਾ ਛੋਟਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੱਦ, ਆਨੰਦਮਈ, ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਅਨਰੋਧ, ਅਦਵੈਤ, ਅਨੰਤ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਢੱਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਸਰੂਪ, ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਚਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨ, ਬੋਲ ਜਾਂ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਸੱਚੇ ਤੇ ਝੂਠੇ—ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖੋ; ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਨਜ਼ਰ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਉੱਤੇ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਸਰਾ ਜਾਣੋ। ਇਸ ਦਿਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਉੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਡੰਡੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਚਿੱਟੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ—ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦੀਆਂ; ਇਸ ਦਾ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕੇਂਦਰ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖੁਲ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਆਦਿਕ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਲਗਾਤਾਰ, ਦਸ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿਓ। ਇਹ ਨਾਡੀਆਂ ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ; ਜਾਗਣਾ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨਾ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਪਰ ਈਸ਼ਵਰ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ; ਹੋਰ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਗਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਹਨ: ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ—ਇਹ ਚਾਰ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਹੈ—ਪਰਮ ਕਾਰਨ। ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ, ਤੇ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ—ਇਹ ਆਧਿਭੌਤਿਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਆਧਿਦੈਵਿਕ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ 'ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ'—ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ। ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ—ਇਹ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਧਿਆਤਮ ਹਨ; ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਖਣ ਯੋਗ, ਸੁਣਨ ਯੋਗ, ਸੁੰਘਣ ਯੋਗ, ਚੱਖਣ ਯੋਗ, ਤੇ ਛੂਹਣ ਯੋਗ—ਇਹ ਸਭ ਆਧਿਭੌਤਿਕ ਹਨ। ਸੋਚਣ, ਸਮਝਣ, 'ਮੈਂ' ਬਣਾਉਣ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ, ਬੋਲਣ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ; ਲੈਣ, ਜਾਣਾ, ਛੱਡਣਾ, ਤੇ ਭੋਗਣਾ—ਇਹ ਆਧਿਭੌਤਿਕ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਧਰਤੀ, ਵਰੁਣ, ਹਵਾ, ਚੰਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਗਿਆਤਾ; ਅੱਗ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮਿਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਇਹ ਆਧਿਦੈਵਿਕ ਚੌਦਾਂ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਣੀਆਂ ਸੁਦਰਸ਼ਨਾ, ਜਿਤਾ, ਸੌਮਿਆ, ਮੋਘਾ, ਰੁਦ੍ਰਾਮ੍ਰਿਤਾ, ਸਤਿਆ ਤੇ ਮਧਯਮਾ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਸ਼ੀ, ਸ਼ੁਕਾ, ਅਸੁਰਾ, ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ, ਭਾਸਵਤੀ—ਇਹ ਨਾਡੀਆਂ ਵੀ ਚੌਦਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਹਕ ਵੀ ਚੌਦਾਂ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਣ, ਵਿਆਨ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ; ਵੈਰੰਭਾ, ਮੁਖਿਆ, ਅੰਤਰਯਾਮਾ, ਪ੍ਰਭੰਜਨਾ, ਕੂਰਮਕਾ, ਸ਼ੇਨ, ਸ਼ਵੇਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਤੇ ਅਨਿਲਾ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਇਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।