ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਵਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸ਼ਮ-ਕਿਸ਼ਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਖ, ਜੋ ਹੁਣ ਵੀ ਭੋਗੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਉਣੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਡ, ਗਰਮੀ, ਹਵਾ, ਮੀਂਹ ਆਦਿ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਨਾਸ਼ਵਾਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ, ਵਾਸਨਾ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ, ਡਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਓਸ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੀ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਪੁੰਨ ਦਾ ਰੁੱਖ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਾਸੀ ਭੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਂਵ ਦੁੱਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭੋਗਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਇਥੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ। ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਪੱਕਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਨਰਕ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮਕ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ—ਸਭ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਖ ਓਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ, ਆਪਣੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ, ਮਨੂਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਆਪਸੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਹਾਲਾਤ ਰਾਜਿਆਂ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ। ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ, ਸੰਨਿਆਸੀ) ਵੀ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਨਾ ਯਜਨਾਂ, ਨਾ ਸਾਂਖਿਆ, ਨਾ ਵਰਤਾਂ, ਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਦਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ—ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੇਵਲ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਆਹ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਵਿਚ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਵਿਚ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਹੇਠਲੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਹਨ—ਉੱਚਾ ਤੇ ਹੇਠਲਾ। ਹੇ ਦੋ-ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਹੇਠਲਾ ਗਿਆਨ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੇਦ, ਉਪਦੇਸ਼, ਕਰਮ, ਵਿਆਕਰਨ, ਨਿਰੁਕਤ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਆਦਿ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਹੇਠਲਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ—ਜੋ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਲਕੜ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਨਾ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਕੰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਜੰਮੇਆ, ਨਾ ਪ੍ਰਗਟ, ਨਾ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਨਾ ਛੂਹ, ਨਾ ਆਕਾਰ, ਨਾ ਸੁਆਦ, ਨਾ ਸੁਗੰਧ—ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ। ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਆਧਾਰ ਰਹਿਤ, ਸਦੀਵੀ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅਜਨਮਾ, ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਨਾ ਸਾਹ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਨਮੀ, ਨਾ ਲਾਲੀ। ਉਹ ਅਪਾਰ, ਨਾ ਮੋਟਾ, ਨਾ ਲੰਮਾ, ਨਾ ਵਧੂ, ਨਾ ਛੋਟਾ, ਬਿਨਾ ਸੀਮਾ, ਆਨੰਦਮਈ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਉਹ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ, ਅਦਵੈਤ, ਅਨੰਤ, ਇੰਦ੍ਰਿਅਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਖੁਲ੍ਹਾ, ਇਕ-ਰੂਪ, ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਤੇ ਹੇਠਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹਾਂ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਬੋਲ ਜਾਂ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠੇ, ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਂਦਾ। ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਉੱਤੇ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਮਹਾਨ ਨਿਵਾਸ ਜਾਣੋ। ਇਸ ਦਿਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਨੇਕੀਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉੱਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਡੰਡਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਚਿੱਟੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਵੋਚਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪੱਕੜ ਵਿਰਾਗ ਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਲਗਾਤਾਰ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਹਕ ਦੱਸ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਡੀਆਂ ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਾਗਣਾ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨਾ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੂੜ ਨੀਂਦ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹਨ, ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ। ਪਰ ਈਸ਼ਵਰ ਘੂੜ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਅਾਂ ਸਮੇਤ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਗਣਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਚਾਰ ਹਨ: ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਚੇਤਨਾ। ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਪਨ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਅਾਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਘੂੜ ਨੀਂਦ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਅਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਪਰਮ ਕਾਰਨ। ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ, ਘੂੜ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਚੌਥੀ—ਇਹ ਸਭ ਅਧਿ-ਭੌਤਿਕ ਹਨ, ਅਤੇ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਹ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇ ਅਧਿਦੈਵਿਕ ਵੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ, “ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ,” ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇੰਦ੍ਰਿਅਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸੰਦ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗ—all are to be understood thus.