ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸਤਕਾਰੀਯੋਗ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਘਿਉ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਭੋਗ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸੰਭਾਲ ਜਾਂ ਖਰਚ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਸੁਰ, ਰਾਖਸ਼, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਖ਼ਸਰੇ, ਵਾਧੂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਸੰਪੱਤੀਆਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਹੀ, ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਗ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਗ ਚੋਵੀ, ਬਤੀ, ਚਾਲੀ, ਅਠਤਾਲੀ, ਛਪੰਜੀ ਅਤੇ ਚੌਂਸਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਹੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਜੋ ਜੋਗੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁੱਖ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਓਹ ਦੂਸਰੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਹਰ ਲੋਕ ਵਿਚ, ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਅਜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੂਰਖ ਹਨ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੇ; ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਜਾਂ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢ, ਗਰਮੀ, ਹਵਾ, ਮੀਂਹ ਆਦਿਕ ਆਪਣੇ ਸਮੇਤ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—even ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ਸਰੇ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ, ਵਾਸਨਾ, ਘ੍ਰਿਣਾ, ਡਰ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਰੁੱਖ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਪੁੰਨ ਦਾ ਰੁੱਖ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਵ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਕਰੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—even ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ; ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਨਰਕੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿਰਣ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਖੋਹ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੀ ਸੁੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਕੀਟ, ਪੰਛੀ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪਸ਼ੂ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੁਖ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੈ ਜੋ ਤਿਆਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ, ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ, ਮਨੂ ਆਦਿਕ ਲਈ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚ, ਆਪਸੀ ਵੈਰ ਕਰਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ; ਰਾਜਿਆਂ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰਿ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ, ਸੰਨਿਆਸ) ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਉੱਦਮ ਵਾਸਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਯਜਨਾਂ, ਨਾ ਸਾਂਖਯ, ਨਾ ਵਰਤਾਂ, ਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਪਾਂ ਜਾਂ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਸਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਵਿਚ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੇਠਲੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗਿਆਨਾਂ ਹਨ: ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ। ਨੀਵਾਂ ਗਿਆਨ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਵਿਦਿਆ, ਉਪਦੇਸ਼, ਕਰਮ, ਵਿਆਕਰਨ, ਨਿਰੁਕਤ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਨੀਵਾਂ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਫੜਿਆ, ਨਾ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੰਸ਼ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਲਛਣ। ਉਹ ਨਾ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਕੰਨਾਂ, ਨਾ ਹੱਥਾਂ, ਨਾ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਜੰਮਿਆ, ਨਾ ਪਰਗਟ, ਨਾ ਅਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਛੂਹ, ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਸੁਆਦ, ਨਾ ਗੰਧ ਵਾਲਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਆਧਾਰ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਅਾਪਕ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਨਾ ਸਾਹ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਤਰਲਤਾ, ਨਾ ਲਾਲੀ। ਉਹ ਅਪਰਿਮਾਪਕ, ਨਾ ਮੋਟਾ, ਨਾ ਲੰਮਾ, ਨਾ ਵਧੂ, ਨਾ ਛੋਟਾ, ਨਾ ਸੀਮਾ ਵਾਲਾ, ਆਨੰਦਮਈ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਘਨ, ਅਦਵੈਤ, ਅਨੰਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਢੱਕਿਆ, ਏਕ ਰੂਪ, ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ; ਸਾਰਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ, ਬੋਲ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਤੀਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਅਤੇ ਅਸੱਚ ਦੋਵੇਂ ਆਪੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਆਪ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਨਾਬੀ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਉੱਤੇ, ਨਜ਼ਰ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਸਥਾਨ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਡੰਡੀ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਬੜੀ ਸੋਭਾ ਵਾਲੀ ਹੈ।