ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਮਹਾਨੁਭਾਵੋ, ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਅੰਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ ਹਨ, ਸਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹਨ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਕਰਨਾ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਵੇਦ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਹੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਇੱਥੇ ਜੋ ਸਮਰਥ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਤਿਆਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਕਲਾ) ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਪੂਰਨ ਜੀਵ ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਪਾਪ ਦੇ ਭਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਤਮਾ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸੁਗਤਿ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਉਹ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੰਮਦੇ ਹਨ—ਅੰਕੁਰ, ਪਸੀਨਾ, ਅੰਡਾ ਜਾਂ ਗਰਭ ਤੋਂ। ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ, ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੋਖਸ਼ ਨਾ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਧਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿਰਫ ਤਿਆਗ ਨਾਲ। ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਹੀ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਖ਼ਾਮੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਛੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਨਮ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁੱਢਾਪਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਖੀ ਜੀਵ ਲਈ ਇੱਕ ਦੁੱਖ ਸਿਰਫ ਦੂਜੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭੋਗ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਘਿਉਂ ਦੀਆਂ ਲੋਹੀਆਂ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਹੋਰ ਵੱਧਦੀ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸੰਭਾਲ ਜਾਂ ਖ਼ਰਚ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੋਚਣ ਤੇ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੁਰ, ਰਾਖਸ਼, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਨਾਸ, ਵਾਧੂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਖ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਛੱਡ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧਨ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਠ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਚੋਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਫਿਰ ਬਤੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਠਤਾਲੀ, ਛਪੰਜਾ ਅਤੇ ਚੋਹਠ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਪੀੜਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ—ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁੱਖ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੁਸਰੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਹੈ ਹਰ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ। ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਸ਼ਟ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਅਗਿਆਨੀ ਹਨ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਭੋਜਨ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਠੰਢ, ਗਰਮੀ, ਹਵਾ, ਮੀਂਹ ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹਨ; ਅਣਪੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਨਾਸ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਡਰ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੜਾਂ ਵੱਟੀ ਹੋਈ ਰੁੱਖ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਪੁੰਨ ਦਾ ਰੁੱਖ਼ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸ ਦੁੱਖ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭੋਗਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਇਥੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ; ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪੀੜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਨਰਕ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਓ, ਜਾਤੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਡਰਾ ਹੋਇਆ ਹਿਰਣ ਆਪਣਾ ਘਰ ਖੋ ਬੈਠੇ ਤਾਂ ਸੌਂ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭੈ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸੁੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਕੀੜਿਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ, ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਮਨੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁੱਖ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਸੀ ਵੈਰ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਿਆਂ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ (ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਰਨ) ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ। ਪਰ, ਨਾ ਤਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ, ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਨਾ ਯਜਨਾਂ, ਨਾ ਸਾਂਖਯ, ਨਾ ਵਰਤਾਂ, ਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ, ਨਾ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਦਾ ਸੁਆਹ ਉੱਤੇ ਸੋਵੇ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੇਠਲੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਹਨ: ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ। ਹੇਠਲਾ ਗਿਆਨ—ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਸਭ ਕਾਰਜ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੇਦ, ਵਿਦਿਆ, ਕਰਮ, ਵਿਆਕਰਨ, ਨਿਰੁਕਤ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਹੇਠਲਾ ਗਿਆਨ ਹਨ। ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ।