ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ ਕਾਲਕੂਟ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਰ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲਿਆ, ਉਹ ਭਵਾਨੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਏ। ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਿਹੜੇ ਮুনি ਆਪਣੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਨੀਲਕੰਠ, ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਕਾਲਕੂਟ ਵਰਗਾ ਭਿਆਨਕ ਜ਼ਹਰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹੇ ਬਲਿਦਾਨੀ ਧਵਜ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੀਲਕੰਠ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਮੁਸਕੁਰਾਏ ਅਤੇ ਸਨੰਦਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਬੋਲੇ, “ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ! ਇਹ ਜ਼ਹਰ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ? ਮੈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਡਰਾਉਣੇ ਜ਼ਹਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਇਸ ਜ਼ਹਰ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲਵੇ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਕਾਬਲ ਹੈ। ਕਾਲਕੂਟ ਤਾਂ ਅਸਲ ਜ਼ਹਰ ਨਹੀਂ, ਅਸਲ ਜ਼ਹਰ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਜ਼ਹਰ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲਵੇ।” ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਸੰਸਾਰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਮੋਹ ਅਤੇ ਵਿਛੋਹ ਨਾਲ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਘਣ ਘੋਰ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਛਾ ਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਟਿਕਦੇ ਹਨ—ਇਸ ‘ਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ! ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾ ਤੁਰੰਤ ਸਬੰਧਤ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਛੋਹ ਪਾ ਲਿਆ, ਉਹਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਖਾਈ ਜਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁਹਾਂਵਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵੇਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮੂੜ, ਤੱਤ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵੇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।” “ਇੱਥੇ ਜੋ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੈਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਜੀਆਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਉਲਟ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵ, ਜਦ ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੰਧਨ ‘ਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਪਾਪ ਦੇ ਭਾਰ ਕਾਰਨ, ਆਤਮਾ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਪਾਪੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਗਤਿ ਨੂੰ, ਦੋਵੇਂ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਹੋਣ ਤੇ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਗਤੀ, ਤੇ ਚੌਥਾ ਮਿਲਿਆ-ਝੁਲਿਆ ਰੂਪ।” “ਜੀਵ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੰਮਦੇ ਹਨ: ਅੰਕੁਰ, ਪਸੀਨਾ, ਅੰਡਾ ਜਾਂ ਗਰਭ ਤੋਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤੀ ਨਾ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਧਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ; ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜੀਵ ਛੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਨਮ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ, ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁੱਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਵੀ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੁਖ ਦੂਜੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਹੀ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭੋਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ‘ਚ ਘੀ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਵੱਧਦੀ ਹੈ।” “ਇਸ ਲਈ, ਸੋਚਣ ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸੰਭਾਲ ਜਾਂ ਖਰਚ ਨਾਲ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸੋਚਣ ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੁਰ, ਰਾਖਸ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਸੋਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁਖ ਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਵਧਾਪਾ, ਅਤਿ, ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰ ਹਨ ਤੇ ਛੱਡਣਯੋਗ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਅੱਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।” “ਹੇ ਧਰਮਵੰਤੋ! ਇਹ ਚੋਵੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਬਤੀ, ਬਤੀ ਤੇ ਚਾਲੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਇੰਝ ਹੀ, ਅਠਤਾਲੀ, ਛਪੰਜ, ਚੌਂਸਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਦੁਖ ਵੀ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਯੋਗੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਦੁਖ ਹੀ ਹਨ।” “ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਗਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਖ ਦੂਜਾ ਹੈ ਪਰ ਹੈ ਜਰੂਰ; ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ। ਮੌਜੂਦਾ ਦੁਖ ਤੇ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅਗਿਆਨੀ ਹਨ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਦੁਖਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਨਹੀਂ; ਭੋਜਨ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭੁੱਖ ਤੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਸੁਖ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਇੰਝ ਹੀ ਠੰਢ, ਗਰਮੀ, ਹਵਾ, ਮੀਂਹ ਆਦਿ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।” “ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਦੁਖ ਹੈ; ਅਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਵੀ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਅਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ, ਵਧਾਪਾ ਆਦਿ ਕਰਕੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਡਰ ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੜਾਂ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਰੁੱਖ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ, ਜਦ ਪੁੰਨ ਦਾ ਰੁੱਖ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਵੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੁਖ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿਚ ਹੈ।” “ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁਖ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ; ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਦੁਖ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੈ, ਨਰਕ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਜਾਤੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ, ਦੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਰਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿਰਣ ਆਪਣਾ ਘਰ ਗੁਆ ਕੇ ਸੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਇੰਝ ਹੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋ ਸਕਦਾ।” “ਕੀੜਿਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੁਖ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਉਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਤਾਂ ਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਸਲ ਦੁਖ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਰਾਹ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ।