ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਵਿਤ੍ਰ ਮਾਤਾ, ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਨ-ਮਾਰਗਾਂ—ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਤੇ ਸন্নਿਆਸੀ—ਲਈ ਨਿਆਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲਈ ਨਿਆਸ ਰਚਨਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਥਿਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਸন্নਿਆਸੀ ਲਈ ਵਿਘਟਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਫਲਤਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਨਿਆਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਅੰਗਨਿਆਸ, ਕਰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਦੇਹਨਿਆਸ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਸੁੰਦਰ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਤਿੰਨ-ਭਾਗੀ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੇਹਨਿਆਸ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਚਿਤ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਅੰਗਨਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਆਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤੱਕ ਨਿਆਸ ਵਿਘਟਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ, ਮੂੰਹ, ਗਲ੍ਹ ਤੇ ਨਿਆਸ ਸਥਿਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਤੇ ਸন্নਿਆਸੀ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਦੇਹਨਿਆਸ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ; ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੱਕ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੋ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉਲਟ ਵਿਘਟਨ ਹੈ। ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਤੱਕ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਨਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਅੰਗ-ਸਥਾਪਨਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ; ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅੰਗ-ਅੰਗ ਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਆਮ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਓਂ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਰੱਖੋ। ਫਿਰ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਦਸ ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ—ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਧੋ ਕੇ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਤੇ ਤਨ-ਮਨ ਦੀ ਏਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ—ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਨਿਆਸ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ, ਦੇਵਤਾ, ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਤਾਕਤ, ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰਗੜੋ ਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਦੋਹਾਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਤੇ ਰੱਖੋ। ਸਭ ਉਂਗਲੀਆਂ, ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਜੜ ਤੇ ਛੋਟੀ ਜੋੜ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਮੱਧ-ਜੋੜਾਂ ਤੇ, ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਰੱਖੋ। ਤਿੰਨ-ਭਾਗੀ ਮੂਲ ਤੇ ਹੋਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੀਵਨ-ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੱਕ, ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਘੇਰੋ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰ, ਮੂੰਹ, ਗਲ੍ਹ, ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਤੇ ਰੱਖੋ। ਦੋਹਾਂ ਪੈਰਾਂ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਹਿਰਦੇ, ਗਲ੍ਹ, ਮੂੰਹ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੇ, ਤੇ ਸਿਰ ਤੇ, ਪ੍ਰਣਵ ਤੇ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਰੱਖੋ। ਹਿਰਦੇ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਪੈਰ, ਸਿਰ, ਵਾਣੀ ਤੇ ਗਲ੍ਹ ਤੇ, ਤਿੰਨ-ਭਾਗੀ ਵਿਭਾਜਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਣਵ ਤੇ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਰੱਖੋ। ਅੰਗ-ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੋ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਪਰਲੇ ਚਿਹਰੇ ਤੱਕ, 'ਨਾ' ਆਦਿ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਫਿਰ, ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ, 'ਨਮਹ', 'ਸਵਾਹਾ', 'ਵਸ਼ਟ', 'ਹੂੰ', 'ਵੌਸ਼ਟ', 'ਫਟ' ਨਾਲ ਰੱਖੋ। ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ, 'ਨਾ' ਨੂੰ ਸਿਰ, 'ਮ' ਨੂੰ ਚੋਟੀ, 'ਸ਼ਿ' ਨੂੰ ਜਟਾ, 'ਕ' ਨੂੰ ਕਵਚ ਜਾਣੋ। 'ਅ' ਅੱਖਰ ਅੱਖ ਹੈ, 'ਯ' ਹਥਿਆਰ। ਅੰਗ-ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੀ ਮੋਹਰਬੰਦੀ ਕਰੋ। ਗਣੇਸ਼, ਮਾਤਾਵਾਂ, ਦੁਰਗਾ, ਖੇਤ-ਗਿਆਤਾ, ਤੇ ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ—ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਚਾਰਾਂ ਕੋਣਾਂ ਤੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ—ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਤਰਜਨੀ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰੋ; 'ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ!' ਕਹਿ ਕੇ, ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ। ਗਲ੍ਹ ਦੇ ਮੱਧ, ਅੰਗੂਠੇ, ਤਰਜਨੀ ਤੇ ਹੋਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਹੱਥ-ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ। ਇਹ ਵਿਧੀ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ, ਮੰਗਲਮਈ, ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ, ਪੂਣ, ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਮੰਗਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੰਕਰ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿਤ੍ਰ, ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ, ਮੈਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ; ਜਿਨਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਭਿਆਸ ਅਫਲਤੂ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਫਲਦਾਇਕ। ਮੰਤ੍ਰ ਜੇ ਆਗਿਆ, ਠੀਕ ਕਰਮ, ਭਰੋਸਾ, ਸੱਚਾਈ, ਸਿੱਖਿਆ, ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਸਦਾ ਜਾਪਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਆਗਿਆ, ਠੀਕ ਕਰਮ, ਭਰੋਸਾ, ਚੰਗੇ ਮਨ ਤੇ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਜਾਪਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ—ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਚੰਗੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰਖਣ ਵਾਲਾ—ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਓ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ, ਵਚਨ, ਸਰੀਰ, ਦਿਲ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੋ। ਚੇਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਤਮ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਹਥਿਆਰ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਰਤਨ, ਖੇਤ, ਘਰ, ਗਹਿਣੇ, ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਅਨੇਕ ਅਨਾਜ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਜੇ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਭੇਟ ਕਰੇ। ਜੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਠੱਗੀ ਨਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਤੇ ਧਨ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਠੱਗੀ, ਉਚਿਤ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਗਿਆਨ ਲਵੇ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਗੁਰੂ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਨਮ੍ਰਤਾ, ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ— ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ, ਦਰਿਆ-ਕਿਨਾਰੇ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਜਾਂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਘਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਥਾਂ 'ਤੇ, ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ, ਤਰੀਕ, ਨक्षਤਰ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ— ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਨਿਆਸ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਮਿਟਾ ਕੇ, ਆਤਮ-ਸਫਲਤਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।