ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਣਵ ਵਿੱਚ 'ਅ', 'ਆ' ਅਤੇ 'ਮ' ਅੱਖਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; 'ਉ', 'ਮ' ਅਤੇ 'ਅ' ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਨ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ, ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਜਾਣ। ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਚਿੱਟਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਛੰਦ ਗਾਯਤਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਉਦਾੱਤ ਹਨ, ਦੂਜਾ ਵੀ ਉਦਾੱਤ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਹੈ, ਮੱਧ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਨ' ਅੱਖਰ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਗਾਯਤਰੀ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਹੈ; 'ਮ' ਅੱਖਰ ਕਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਛੰਦ, ਅਤ੍ਰਿ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ਹਨ; 'ਸ਼ਿ' ਅੱਖਰ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਛੰਦ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇਵਤਾ ਹਨ; 'ਵ' ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਬ੍ਰਹਤੀ ਛੰਦ, ਅੰਗਿਰਾ ਰਿਸ਼ੀ; 'ਯ' ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਉਪਰ ਵੱਲ, ਵਿਰਾਟ ਹੈ। ਛੰਦ ਰਿਸ਼ੀ, ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਕੰਧ ਦੇਵਤਾ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਨਿਆਸ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਭ ਸਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਆਸ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਲਯ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ—ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰਨ: ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਲਈ ਲਯ ਨਿਆਸ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਅੰਗਨਿਆਸ, ਕਰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਦੇਹਨਿਆਸ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨਿਆਸ, ਫਿਰ ਦੇਹਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਅੰਗਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਿਆਸ ਹੈ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਵੱਲ ਲਯ ਨਿਆਸ ਹੈ; ਦਿਲ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਸਥਿਤੀ ਨਿਆਸ ਹੈ। ਤਿੰਨੋ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਹਨਿਆਸ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ; ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਤੱਕ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੋ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ; ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਲਯ ਹੈ। ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਤੱਕ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਅੰਗਨਿਆਸ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਫਲਦਾਈ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ; ਇਹ ਆਮ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਓਂ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਦੱਸ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ—ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਧੋ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ— ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ, ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਾਕਤ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਨਾ; ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੱਥ ਰਗੜ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਵ ਦੋਵੇਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ। ਸਭ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਅਧਾਰ ਅਤੇ ਸਿਰੇ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਮੱਧਲੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਰੱਖੋ। ਤਿੰਨ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਮੂਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ, ਸਿਰ, ਮੂੰਹ, ਗਲਾ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਦਿਲ, ਗਲਾ, ਮੂੰਹ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਰੱਖੋ। ਦਿਲ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਪੈਰ, ਸਿਰ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਉਪਰਲੇ ਤੱਕ, 'ਨ' ਆਦਿ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ, 'ਨਮਹ', 'ਸ੍ਵਾਹਾ', 'ਵਸ਼ਟ', 'ਹੂੰ', 'ਵੌਸ਼ਟ', 'ਫਟ' ਅੱਖਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਦਿਲ, 'ਨ' ਨੂੰ ਸਿਰ, 'ਮ' ਨੂੰ ਚੋਟੀ, 'ਸ਼ਿ' ਨੂੰ ਜਟਾ, 'ਕ' ਨੂੰ ਕਵਚ ਜਾਣੋ। 'ਅ' ਅੱਖਰ ਅੱਖ ਹੈ, 'ਯ' ਹਥਿਆਰ ਹੈ; ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰੋ। ਗਣੇਸ਼, ਮਾਤਾਵਾਂ, ਦੁਰਗਾ, ਖੇਤ੍ਰਗਿਆ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ—ਕੋਣਾਂ ਉੱਤੇ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਚਾਰਾਂ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਤਰਜਨੀ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; 'ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ!' ਆਖ ਕੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ। ਗਲੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਅੰਗੂਠੇ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਤਰਜਨੀ ਤੇ ਹੋਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਿਆਸ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਸਭ ਸਿਧੀਆਂ ਦਿੰਦਾ, ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ, ਸਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਆਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੰਕਰ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੀਰ, ਦ੍ਰਿੜ਼ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਪੰਚ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਕਲਪ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਿਰਫਲ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਫਲਦਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਆਗਿਆ, ਕਰਮ, ਸ਼ਰਧਾ, ਨਿਸ਼ਠਾ, ਉਪਦੇਸ਼, ਹੋਮ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।