ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਪਿਤਾ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਨ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾਮ ਅਤੇ ਨਾਮੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਿਵ, ਉਹੀ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਤ੍ਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਥ ਸਮਝ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਿਆਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਇਹ ਅਮੋਲਕ ਮੰਤ੍ਰ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਠ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿਕ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਹੋਰ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਸੁੰਦਰ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚੋਟੀ ’ਤੇ, ਮੁੰਜਵਾਨ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ’ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ (ਸ਼ਿਵ) ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਤਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਾਤਮਾ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਾਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸਿਰਫ ਹਵਾ ’ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਖੜੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਕ੍ਰਿਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭਗਤੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ, ਉਸ ਦੇ ਛੰਦ, ਦੇਵਤਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬੀਜ ਸਮੇਤ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਨਿਆਸ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀਮਾ, ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਧਾਨ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਧਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ, ਚਾਰ ਵਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪਿਛਲੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਸਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਵਚਨ, ਜਿਹੜਾ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਹੈ ਪਰ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਵੇਦ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ ਹੈ, ਮੋਖਸ਼ ਦੈਨ ਵਾਲਾ, ਆਦੇਸ਼ ਰੂਪ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਦਿਵਿਆ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਰਥ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਾਲਾ ਮੇਰਾ ਸਰਵੋਚ ਉਚਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਗਿਆਨਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਸ਼ਮ ਹੈ ਪਰ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਟਵ੍ਰੱਖਸ਼ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਦ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਰਵਗਿਆਤਾ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਇਕ ਅੱਖਰ ਵਾਲਾ 'ਓਮ' ਮੰਤ੍ਰ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਲਕਸ਼ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਲਕਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਹ ਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਕ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ੈਵ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਛੇ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਜਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਕੀ ਹੈ? ਜਿਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਰਵੋਚ ਮੰਤ੍ਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਦਾ ਓਮ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ, ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ, ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਉੱਚਾ ਮੋਖਸ਼ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਵੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਬੀਜ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸੁਰ, ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਹਰ ਅੱਖਰ ਦੀ ਥਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਵਾਮਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਪੰਕਤੀ ਛੰਦ ਹੈ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ, ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਾਂ। ‘ਨ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ, ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜਾਣੋ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈਂ। ਤੁਾਡਾ ਪ੍ਰਣਵ ਇੱਕ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਦੂਜਾ; ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਣਵ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਜੜ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। 'ਅ', 'ਆ', 'ਮ' ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਣਵ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; 'ਉ', 'ਮ', 'ਅ' ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਣਵ ਸਰਵੋਚ, ਤ੍ਰੈਮਾਤ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਲੰਬਾ ਜਾਣੋ; ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਚਿੱਟਾ ਹੈ। ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਹੈ, ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਉਦਾਤ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਵੀ। ਪੰਜਵਾਂ ਸਵਰਿਤ, ਵਿਚਲਾ ਨਿਸ਼ਧ ਹੈ; ‘ਨ’ ਅੱਖਰ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ; ‘ਮ’ ਅੱਖਰ ਕਾਲਾ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰਿ, ਦੇਵਤਾ ਰੁਦ੍ਰ; ‘ਸ਼ਿ’ ਅੱਖਰ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਪੱਛਮ ਥਾਂ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ, ਦੇਵਤਾ ਵਿ਷ਣੂ; ‘ਵ’ ਅੱਖਰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਉੱਤਰ ਥਾਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਤਾ, ਛੰਦ ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗਿਰਾ; ‘ਯ’ ਅੱਖਰ ਲਾਲ, ਥਾਂ ਉੱਪਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਰਾਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਛੰਦ ਰਿਸ਼ੀ, ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਕੰਦ ਦੇਵਤਾ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਨਿਆਸ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਨਿਆਸ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਰਜਨ, ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਉਸਦੇ ਵਿਧਾਨ, ਰੂਪ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਹਨ।