ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਹੇ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।" ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਲੈਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਹਰੇਕ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਚੀਜ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਸੱਪ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਸਭ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁਲ਼ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਲੈਅ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਮੈਂ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅਡੋਲ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਉਪੇक्षित ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਪਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਭੀ ਉਥੇ ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਗੇ ਕਮਲ 'ਤੇ ਪੰਜ-ਮੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਕੱਲੇ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਮਰਥ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸ ਮਨੋਜਾਤ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਣ, ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ।" ਉਸ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਮੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਪੰਜ-ਮੁਖੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਮੂੰਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਮ ਤੇ ਨਾਮੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਉਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਮੰਤ੍ਰ ਉਸਦਾ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝ ਲਈ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿੱਧ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮਹਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਸਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ, ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਇਹ ਅਮੋਲਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ੀਆਂ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੁਗਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਲੋਕ ਸੁੰਦਰ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਮੁੰਜਵਾਨ ਨਾਮਕ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਗਏ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰੀਤਿ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੇ ਗਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਸਿਰਫ ਹਵਾ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਖੜੇ-ਖੜੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭਗਤੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ, ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ, ਦੇਵਤਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਬੀਜ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਨਿਆਸ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲੀਕ, ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਸਮਝਾਈਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਦੇਵ, ਦੈਤ, ਮਨੁੱਖ, ਵਰਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਉੱਤਮ ਧਰਮ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣਿਆ। ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇਹ ਬੋਲ, ਭਾਵੇਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਨ; ਇਹ ਵੇਦ ਦਾ ਨਿਕਾਸ, ਮੁਕਤੀ ਦਾਤਾ, ਆਗਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਦਿਵ੍ਯ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਰਥ ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਾਲਾ, ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਉਚਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਬੀਜ, ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ, ਪਰ ਮਹਾਨ ਅਰਥ ਵਾਲਾ, ਬਰਗਦ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਜਾਣਨ ਜੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਵੇਦ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। 'ਓਮ' ਇਕ ਅੱਖਰ ਮੰਤ੍ਰ, ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਸੁਖਮ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਰਾਹੀਂ, ਸੰਕੇਤਕ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਿਤ ਦੋਵੇਂ ਵਾਂਗ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਹ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕੇਤਕ ਤੇ ਸੰਕੇਤਿਤ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਦਿ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ੈਵ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਜਾਂ ਵਿਸਥਾਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਕੀ ਹੈ? ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਮ ਮੰਤ੍ਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਵਿਦਵਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਸਮੇਤ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਣ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਬਾਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ, ਸਿੱਧਾ, ਅਤੇ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਉਸਦਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ, ਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ। ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਬੀਜ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸੁਰ, ਅੱਖਰ, ਹਰ ਅੱਖਰ ਦੀ ਥਾਂ—ਵਾਮਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਪੰਕਤੀ ਛੰਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ, ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਦੇਵਤਾ। 'ਨ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਇਸਦੇ ਬੀਜ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਆਤਮਾ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਤੂੰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈਂ। ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਣਵ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਵੱਖਰਾ; ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਣਵ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਮਹਿਮਾ, ਉਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਵਿਦੀ, ਤੇ ਪਰਮ ਅਰਥ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।