ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਬੰਧਨ ਕਾਰਨ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਗਿਆਨ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਗਲਤ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਸੂਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਨਸਾਨ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਜੋ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰੀ ਦੁੱਖ–ਸੰਤਾਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੀਜਾ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸੁਭਾਵਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਦੁੱਖ ਮਨ ਦੀ ਉਥਲ–ਪੁਥਲ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੀ ਰੋਕਟੋਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅੰਧਕਾਰ ਜਾਂ ਰਜੋ ਗੁਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਰਮਨਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਕਲ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਹਠ ਨਾਲ ਗਲਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ–ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ, ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਯੋਗੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੂਝ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ; ਪੰਜਵੀਂ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਸਚੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੂਝ, ਸੂਝ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਝ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰ–ਬੋਧ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁਖਮ ਹੋਣ, ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਣ, ਭੂਤਕਾਲ, ਦੂਰ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ। ਗਿਆਨ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਸੂਝ ਦੇ ਨਾਲ–ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ, ਲੰਮੇ, ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਪਤ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ, ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਅਨੁਭੂਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਿਆ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਜ਼ਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਿਆ ਰਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ, ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ, ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ, ਯੋਗੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਤੱਕ, ਦਿਵਿਆ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਦੇ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਚੌਂਸਠ ਗੁਣ ਇਕਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਇਕ–ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਦੈਤਿਕ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਜਲਚਰ ਗੁਣ। ਯਕਸ਼ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦਾ ਤੱਤ, ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਵਾ, ਇੰਦਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਸੋਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਰੂਪ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ, ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ, ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਬੱਤੀ, ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ, ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ। ਸੁਗੰਧ, ਰਸ, ਰੂਪ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼–ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹਨ। ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੌ ਯਜਨਾਂ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੜਤਾਲੀ, ਛਪੰਜ ਤੇ ਚੌਂਸਠ ਬ੍ਰਹਮਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਤੱਕ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਲੋਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ: ਗੁਣ, ਛੋਟਾਪਣ, ਬਚਪਨ, ਬੁਢਾਪਾ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਵੱਖ–ਵੱਖ ਰੂਪ। ਜੇ ਧਰਤੀ ਤੱਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਉੱਚੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਇੱਛਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਮੁਤਾਬਕ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੇ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਉਥੇ ਪਾਣੀ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੀ ਵਸਤੂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਭੋਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ–ਆਪਣੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ, ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੰਢ ਹੋਵੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭਾਂਡੇ ਦੇ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ, ਧਰਤੀ ਤੱਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਉੱਚੀ ਜਲ ਤਾਕਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਸਾੜਨ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸੜ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਸਰ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਉਹ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੱਥ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਰਾਖਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਦੋ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ, ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਅੱਗੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਾਸ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣਾ, ਹਲਕਾਪਣ ਅਤੇ ਭਾਰੀਪਣ, ਇਹ ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਹੈ। ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਮਾਰਣ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਪਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਛਾਵੇਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਚਨਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਝ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਣਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਦੂਰ–ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣਨਾ, ਹਰ ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ, ਸੁਖਮ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਵਰਗੀ ਤਾਕਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਯੋਗੀ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੂਹ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ, ਸਾਰੇ ਰਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚਨਾ, ਸਰਵੋਤਮ ਕਾਬੂ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਰੂਪ–ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹਨ।