ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਜੋ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉਕਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਆਈ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਹਰ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਪੱਸਿਆ-ਯੱਗ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਪੱਸਿਆ-ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਠ-ਯੱਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਪਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਠ-ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧਿਆਨ-ਯੱਗ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਿਆਨ-ਯੱਗ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਧਿਆਨ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯੋਗੀ ਸਮਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਿਆਨ-ਯੱਗ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ। ਗਿਆਨ ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣ। ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਜਪ ਜਾਂ ਹਵਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਲਿੰਗ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ, ਮੰਗਲਮਈ, ਨਾਸ਼ ਰਹਿਤ, ਅਖੰਡ, ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਿੰਗ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ। ਮਹਾਨ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਗ ਸਥੂਲ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਖਸ਼ਮ। ਜੋ ਰਿਵਾਜੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਥੂਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਅਯੋਗਿਆਂ ਲਈ ਧਿਆਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲਿੰਗ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਖਸ਼ਮ, ਨਿਰਮਲ, ਨਾਸ਼ ਰਹਿਤ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਜਾਣ ਲੋਕ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਥੂਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸੱਤ-ਸਵਰੂਪ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿਰਗੁਣ। ਹੇ ਪੁਣਯਾਤਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਚ ਹਨ। ਸਮਝਣ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਇੱਕੋ ਹੈ ਪਰ ਜਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਚਾਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਨੇਕ ਜਿਹੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਜਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੇ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਸੁਖ ਸੀ, ਨਾ ਦੁੱਖ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵੈਦਿਕ ਤੱਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਫਿਰ ਸਾਕਾਰ-ਨਿਰਗੁਣ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਸਾਕਾਰ-ਸਗੁਣ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਾਕਾਰ-ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਰਬ-ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਸਗੁਣ ਸਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ-ਵਾਲੇ, ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵੀ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹਨ। ਇਸ ਅਦਵੈਤ ਸਮਝ ਨਾਲ ਸਤਾਈ (27) ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਛੇ-ਕੋਣੀ, ਦਸ-ਸਪੋਕ, ਬਾਰਾਂ-ਸਪੋਕ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਸਪੋਕ, ਤੇ ਤਿੰਨ-ਕੋਣੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਨਾਲ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੋਖ ਲਈ ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਆਖਦੇ ਹਨ ਉਹ ਇੱਕ ਹੈ, ਕੁਝ ਦੋ ਰੂਪ, ਕੁਝ ਤਿੰਨ ਰੂਪ, ਤੇ ਕੁਝ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਵਾਲੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਯੋਗ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਛੇ-ਕੋਣੀ ਆਕਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਤਿੰਨ-ਕੋਣੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਤਿੰਨ-ਰੂਪ ਤੇ ਤਿੰਨ-ਅੱਖ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਖ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਯੋਗੀ ਨਹੀਂ। ਦੇਵੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਫਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸਕੰਦਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਕੰਦਾ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੋ ਫਲ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਥਾਂ ’ਚ, ਜੋ ਦਸ ਕਰੋੜ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਗੀਤ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਨਾਲ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਯੋਗੀ ਸ਼ਿਵ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਉਥੇ, ਉਹ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਰਥਾਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਉਮਾ, ਕੌਮਾਰ, ਈਸ਼ਾਨ, ਵੈਸ਼ਨਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਨਲੋਕ ਤੇ ਮਹਲੋਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਲਈ ਇੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੁਵਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸੁੰਦਰ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਲੱਤ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਨੁ) ਨੂੰ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚਤੁਰ-ਮੁਖ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ, ਤੇ ਅਠਾਈ ਕਰੋੜ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਸੋਹਣੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਰਚਦਾ ਹੈ। ਪਚੀਸ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਸਿੱਧਾ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਅਕਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਫਿਰ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ; ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ੇ; ਇਹ ਸਭ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਮੂਲ ਸੱਚਾਈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਤਾ, ਗਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।