ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਈ ਮਹਾਨ ਜ্ঞানੀਆਂ ਨੇ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਉੱਚਾਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗਿਆਨ ਮੰਨਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਗਿਆਨ ਧੁਨੀ ਆਦਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਗਿਆਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਗਿਆਨ, ਜਦੋਂ ਭੁੱਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਗਿਆਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ, ਭੇਦ ਰਹਿਤ ਤੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਿਆਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤੀ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਵੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਉਸਦੀ ਜੋੜ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਯੋਗੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਰੂਪ-ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਾਭੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਕੰਨ ਹਨ। ਪਾਤਾਲ ਉਸਦੇ ਚਰਨ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਉਸਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਤਾਰੇ ਉਸਦੇ ਗਹਿਣੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇੰਦਰ ਤੇ ਉਪਿੰਦਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ, ਖ਼ਤਰੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ, ਵੈਸ਼ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਰਾਨਾਂ ਤੋਂ, ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਕਮਲ ਆਦਿਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਹਨ, ਹਵਾ ਉਸਦੀ ਨੱਕ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਚਲਣ ਤੇ ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ ਉਸਦੇ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਰਮ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਪਸਿਆ-ਯਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਪਸਿਆ-ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਪ-ਯਜਨ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਪ-ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧਿਆਨ-ਯਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਧਿਆਨ-ਯਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਧਿਆਨ ਹੀ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਸਮਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਧਿਆਨ-ਯਜਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਿਆਂ ਕੋਲ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ, ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਮ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਧਰਮ, ਅਧਰਮ, ਜਪ ਤੇ ਹੋਮ ਸਦਾ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਲਿੰਗ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਨੰਦਮਈ, ਪਵਿੱਤਰ, ਮੰਗਲਮਈ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣੋ। ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਗ ਸਥੂਲ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਕਸ਼ਮ। ਜਿਹੜੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਥੂਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਅਯੋਗਿਆਂ ਲਈ ਧਿਆਨ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੂੜ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਨਿਰਮਲ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਲਿੰਗ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੂੜ੍ਹ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸਥੂਲ ਲਿੰਗ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਤੱਤ-ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਵਿਸ਼ੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿਰਗੁਣ। ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਵਿਚ ਆਕਾਸ਼ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭੇਦ ਤੇ ਅਭੇਦ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਹੀ ਹਨ। ਸਮਝਣ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਚਾਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਦਿੱਖ ਹੈ। ਇ en ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੇ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਜਾਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁੱਖ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਜਿਹੜੇ ਵੈਦਿਕ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਸਰਬਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਫਿਰ ਸਗੁਣ-ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਸਗੁਣ ਰੂਪ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆ। ਕੁਝ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਗੁਣ-ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸਰਬ-ਗਿਆਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਵਾਲੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਇਸ ਅਭੇਦ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਸੱਤੀਸ (੨੭) ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੇਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਕ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਛੇ-ਕੋਣੀ, ਦਸ-ਸਪੋਕੇ, ਬਾਰਾਂ-ਸਪੋਕੇ, ਸੋਲਾਂ-ਸਪੋਕੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ-ਕੋਣੀ ਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਏਕ ਹੈ, ਕੁਝ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਕੁਝ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਹੈ। ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿਚ ਟਿਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਭਗਤੀ ਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਯੋਗ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸਰਵਰੂਪੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਛੇ-ਕੋਣੀ ਆਕਾਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਉਥੇ, ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਵਿਚ, ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮੱਧ, ਤ੍ਰੈਗੁਣ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਨੈਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਯੋਗੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਤਮ-ਇੱਛਾ ਰੂਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਕੰਦਾ ਸਮੇਤ ਪਰਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।