ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਧਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਮਲ ਤਿੰਨ ਅੰਗੁਲ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅੱਠ ਜਾਂ ਪੰਜ ਪਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਕੋਣ ਆਕਾਰ, ਅੱਗ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ, ਫਿਰ ਸੂਰਜ, ਫਿਰ ਚੰਦਰਮਾ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਆਦਿਕ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉੱਪਰਲੇ ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹੋ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੀ ਸਧਨਾ ਨਾਭੀ, ਗਲ੍ਹੇ, ਭਵਨਸ, ਮੱਥੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਜਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦੋ-ਪਤਲੀਆਂ, ਕਦੇ ਸੋਲਾਂ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਬਾਰਾਂ ਜਾਂ ਦਸ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਛੇ-ਕੋਣੀਆਂ ਜਾਂ ਚਾਰ-ਕੋਣੀਆਂ ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਵਰਨੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ, ਮਹਲ ਵਰਗਾ, ਸੁੱਚਾ ਚਿੱਟਾ, ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜ, ਜਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਚਕਰ ਵਰਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਕਦੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਅੱਗੀ ਰੰਗ ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਚਕਰ ਵਰਗਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਦੇ ਹੀਰੇ ਦੀ ਨੋਕ ਵਰਗੀ ਚਮਕ, ਜਾਂ ਲਾਲੜੂ ਰੰਗ, ਜਾਂ ਨੀਲੇ-ਲਾਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੰਦ੍ਰਕੋਰ ਧਾਰੀ, ਤੇ ਭਵਨਸ ਵਿਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਕ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਲੇਪ, ਅਵਰਨਣਯੋਗ, ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੁਭਾਗਾ, ਆਧਾਰ ਰਹਿਤ, ਅਕਲਪਨੀਯ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਮੋਖ, ਨਿਰਵਾਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ, ਅਮਰ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਂ ਆਨੰਦ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ, ਜੋਗ ਦਾ ਆਨੰਦ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਸਵੀਕਾਰ ਤੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਆਪੇ ਜਾਣਣਯੋਗ ਤੇ ਅਜਾਣਣਯੋਗ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਯੋਗ, ਅਦਵੈਤ, ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ, ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਨਯਾਸਾ ਮਾਰਗ ਜਾਂ ਉਤਸ਼੍ਰਿਤ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਜਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਉਤਸ਼੍ਰਿਤ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ, ਕਨਯਾਸਾ ਮਾਰਗ, ਮੱਧ ਮਾਰਗ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੁੰਭਕ (ਸਾਸ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕਲਾ) ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਿਲ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਬਤੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੁੰਭਕ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਧਿਆਨ ਵਿਚ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲੀਅਤ ਉੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਸਮਾਨ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਨੰਦ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਬਾਰਾਂ ਮਾਪ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾਵਾਂ ਹੈ। ਧਿਆਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਬਾਰਾਂ ਪੜਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਸਾਥ-ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ, ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ, ਚਾਹੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਛੇਤੀ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ, ਜਦ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਯੋਗ ਦੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵੀ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਲਸੀਪਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਰੋਗ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਸੰਦੇਹ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਘਾਟ, ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਘਾਟ, ਭ੍ਰਮ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਅਨੁਚਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਅਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਚਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਯੋਗਤਾ। ਯੋਗ ਲਈ ਦੱਸ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਆਲਸੀਪਣ, ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯਤਾ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਭਾਰੀਅਤ। ਰੋਗ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਉਪਾਏਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਗਿਆਨ, ਜਦ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਅਡਿੱਗਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਮਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦ ਮਨ ਗੁਰੂ, ਗਿਆਨ, ਚਾਲ-ਚਲਨ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਆਦਿਕ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਿੱਥੇ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਤੀਜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ; ਮਨ ਦੀ ਵਿਗਨਤਾ ਇੱਛਾ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਰਜਸ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਰਮਨਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਰਮਨਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਚੰਗੀ-ਮੰਦੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਚੰਚਲਤਾ, ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਨ। ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਯੋਗੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅੰਤਰਜਨਤਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਸੁਣਨਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਚੌਥੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਪੰਜਵੀਂ ਰੁਚੀ, ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।