ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਕਿਸੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਹਲੇ ਹੋਏ ਸਥਾਨ ‘ਚ, ਜਾਂ ਸੁਹਾਵਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਈ ਥਾਂ ਤੇ, ਜਾਂ ਐਸੇ ਇਕਾਂਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਨਾ ਹੋਣ, ਜੋਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਥਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਪ-ਪੋਤ ਹੋਈ, ਸੋਹਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਈ ਹੋਈ, ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਕਾਲੀ ਅਗਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਹਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਥਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉੱਤੇ ਛਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਨੇੜੇ-ਥੱਲੇ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦੂਬ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋਗੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਭਵ, ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੋਗ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਜੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਸਵਸਤਿਕ, ਬੰਨ੍ਹ, ਪਦਮ ਜਾਂ ਅਰਧ-ਪਦਮ ਆਸਨ ਲੈ ਕੇ ਜੋਗ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਗੋਡਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਜਾਂ ਇਕ ਗੋਡਾ ਵੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੋ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਬੰਦ, ਅੱਖਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਛਾਤੀ ਸਿੱਧੀ, ਅੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਗੋਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਜਨਨਇੰਦਰੀ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਚਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਦੰਦ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਗਣ, ਨੱਕ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਤੱਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਤੱਕਦੇ। ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਰਜੋ ਗੁਣ ਨਾਲ ਢੱਕਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਰਜੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਢੱਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਓਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਟ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਾਂ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਥੱਲੇ ਪਰਮ ਕਮਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਆਂਗੁਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਜਾਂ ਪੰਜ ਪੱਤਿਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਤਿਕੋਣ ਆਕਾਰ, ਅੱਗ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਰਜੀ, ਫਿਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਫਿਰ ਅੱਗ, ਇਸ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅੱਗ, ਫਿਰ ਸੂਰਜ, ਫਿਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਇਹ ਤਰਤੀਬ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਧਰਮ ਆਦਿਕ ਚੌਗੁਣਾ ਸਮੂਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਨਾਭੀ, ਗਲੇ, ਭਰੋ, ਮੱਥੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਜਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਦੋ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਸੋਲ੍ਹ ਸਪੋਕ, ਬਾਰਾਂ ਸਪੋਕ, ਦੱਸ ਸਪੋਕ, ਛੇ-ਕੋਣੀ ਜਾਂ ਚਾਰ-ਕੋਣੀ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਠੀਕ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਮਹਲ ਵਰਗਾ, ਸੁੱਚਾ ਚਿੱਟਾ, ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ, ਜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਚਕਰ ਵਾਂਗ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਕਦੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਅੱਗੀ ਰੰਗ ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਚਕਰ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਹੀਰੇ ਦੀ ਨੋਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਜਾਂ ਲਾਲ ਜਵਾਹਰ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਨੀਲੇ-ਲਾਲ ਚਕਰ ਵਿੱਚ ਜੋਗੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ, ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾਧਾਰੀ ਦਾ, ਤੇ ਭਰੋ ਦੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ, ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਲ, ਅਵਰਨਨੀਯ, ਸੁਕ੍ਸ਼ਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਕ੍ਸ਼ਮ, ਮੰਗਲਮਈ, ਆਧਾਰ ਰਹਿਤ, ਅਕਲਪਨੀਯ ਅਤੇ ਅਜਨਮਾ-ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਮੋਖਸ਼, ਨਿਰਵਾਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ, ਅਮਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ, ਜੋਗ ਦਾ ਆਨੰਦ, ਦੁਖ ਰਹਿਤ, ਸਵੀਕਾਰ ਤੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੁਕ੍ਸ਼ਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਕ੍ਸ਼ਮ, ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਆਪ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਅਜਾਣਿਆ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰਮ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ। ਸਭ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਯੋਗ, ਅਦ੍ਵੈਤ, ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ, ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਕੰਯਾਸਾ ਮਾਰਗ ਜਾਂ ਉਰਧ੍ਵਗਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਜਾਂ ਮੱਧਮ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਕੰਭਕ (ਸ਼ਵਾਸ ਰੋਕਣ) ਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ, ਹਿਰਦੇ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਤ ਹੋ ਕੇ, ਬੱਤੀ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਲੈਣ ਤੇ ਕੱਢਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੇ ਕੰਭਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਸਮਾਨ ਲੀਨਤਾ ਨਾਲ, ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਉੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਸਮਾਨ ਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਮਾਪ ਹੈ, ਸਮਾਧੀ ਬਾਰਾਂ ਧਿਆਨਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਬਾਰਾਂ ਪੱਧਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਾਂ, ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਲਈ, ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਲੀਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ, ਯਤਨ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਜਲਦੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਲਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਸੰਦੇਹ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਥਾ ਦੀ ਘਾਟ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ, ਭ੍ਰਮ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਹਤਾਸ਼ਾ, ਅਣਉਚਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਅਣਉਪਯੋਗਤਾ, ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਲਈ ਦਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਆਲਸ, ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯਤਾ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਭਾਰੀਪਨ। ਸਰੀਰਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਰੋਗ, ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਰੋਗ, ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਰੋਗ; ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਗਿਆਨ, ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ, ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜੋਗੀਆਂ ਲਈ ਅਡਿੱਗਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋਗੀ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਜੋਗ, ਸਹੀ ਢੰਗ, ਅਭਿਆਸ, ਤੇ ਗੁਰੂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।