ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਇਉਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਦੰਡ ਅਤੇ ਸਮਯਾ ਨਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ। ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬੋਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਲੱਜਾ ਤੋਂ ਵਿਨਯਾ, ਵਪੁ ਤੋਂ ਵ੍ਯਵਸਾਯ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਕ੍ਸ਼ੇਮ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਸੁਖ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਕੀਰਤੀ ਤੋਂ ਯਸ਼ਸ ਨਿਕਲੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਪ੍ਰੀਤੀ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਕਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਉਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਪਰ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਹਿੰਸਾ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਨਿਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਅਨ੍ਰਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਨਿਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਭਯ ਅਤੇ ਨਰਕਾ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਵੇਦਨਾ—ਇਹ ਦੋ ਜੋੜੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮ੍ਰਿਤਿਉ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਨਮਿਆ। ਵੇਦਨਾ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਰੌਰਵ ਨਿਕਲੇ। ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਤੋਂ ਰੋਗ, ਵਧਾਪਾ, ਸੋਗ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਈਰਖਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ, ਅਧਰਮ ਰੂਪ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੰਪਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਉਂ ਇਹ ਤਾਮਸੀਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਨੀਲਲੋਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਤੀ ਜੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਨਾ ਵੱਡੇ, ਨਾ ਛੋਟੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ; ਕ੍ਰਿਤਿਵਾਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਮਨ, ਰੂਪ, ਤੇਜ, ਬਲ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਾਵਲੇ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਬਣਾਏ। ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੇ, ਖੋਪੜੀਆਂ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹ ਰਥੀ, ਚਮੜੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ, ਕਵਚਧਾਰੀ, ਢਾਲ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੈਵੀ ਜੀਵ ਸਨ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਸਿਰ, ਅੱਠ ਦੰਦ, ਦੋ ਜਿਹਵਾਂ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਘ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸੋਮਾ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰਖਵਾਲੇ, ਨੀਲੇ ਗਲ ਵਾਲੇ, ਉਰਧ੍ਵਰੇਤ, ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬੈਠਣ, ਦੌੜਣ ਵਾਲੇ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ, ਆਚਾਰਯ, ਪਾਠਕ, ਜਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਗੱਜਣ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜਸ਼ਵੀ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਨਿਸ਼ਠ, ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਨੀਲੇ ਗਲ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਧੀਰਜਵਾਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਅਤੁੱਟ ਉਰਜਾ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ, ਦੌੜਦੇ, ਉੱਡਦੇ, ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਬਣਾਏ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਅਕਲਾਂਤ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਦੇਵ, ਇੰਨੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਨਾ ਬਣਾਓ। ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਜੀਵ ਬਣਾਉਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਹੋਰ ਜੀਵ ਬਣਾਓ, ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਜੀਵ ਮੌਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾ ਸਕਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰਿਨ੍ਹਤ ਹੈ।" ਇਸ ਉੱਤੇ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਮੌਤ ਤੇ ਵਧਾਪੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਬਣਾਵਾਂਗਾ। ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਜੀਵ ਬਣਾਓ।" "ਇਹ ਜੋ ਮੈਂ ਬਣਾਏ ਹਨ—ਅਜੀਬ, ਨੀਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ, ਮੇਰੇ ਆਪ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਣੇ ਜਾਣਗੇ, ਮਹਾਬਲੀ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਣਗੇ। ਯਜਮਾਨ, ਜੋ ਸੌ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਹੋਣਗੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਵਨ ਭੋਗਣਗੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਜੇ ਜਾਣਗੇ, ਤੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤੈਥੋਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਉਂ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਫਿਰ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ; ਉਹ ਉਰਧ੍ਵਰੇਤ (ਬੀਜ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ) ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲਯ ਤੱਕ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਅਡੋਲ ਹਾਂ," ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਥਾਣੁ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਦੇਵ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਹਨ, ਅਰਧ ਨਾਰੀ, ਅਰਧ ਨਰ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਉਰਜਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਨਾਲ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ—ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨਾਰੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਰ। ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਰਹੇ; ਉੱਥੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਧ ਦੇਹ ਦੀ ਮਹਾਨ ਨਾਰੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜੀ ਮਹਾਦੇਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਸਤੀ ਹੋਈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੱਖ ਨੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਲਈ, ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੰਡ ਲੈ—ਤੇਰਾ ਸੱਜਾ ਪਾਸਾ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ ਕਾਲਾ ਹੋਵੇ।" ਉਸ ਵਚਨ ਤੇ, ਉਹ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਗਈ—ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਕਾਲਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਾਮਾਵਲੀਆਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਸ੍ਵਾਹਾ, ਸ੍ਵਧਾ, ਮਹਾਵਿਦਿਆ, ਮੇਧਾ, ਲਕ੍ਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਸਤੀ, ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਯਣੀ, ਵਿਦਿਆ, ਇਛਾਸ਼ਕਤੀ, ਕ੍ਰਿਯਾਤਮਿਕਾ, ਅਪਰਣਾ, ਏਕਪਰਣਾ, ਏਕਪਾਟਲਾ, ਉਮਾ, ਹੈਮਵਤੀ, ਕਲ੍ਯਾਣੀ, ਏਕਮਾਤ੍ਰਿਕਾ, ਖ੍ਯਾਤੀ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਗੌਰੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਗਣਾਂਬਿਕਾ, ਮਹਾਦੇਵੀ, ਨੰਦਿਨੀ, ਜਾਤਵੇਦਸੀ—ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ। ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਵੰਡਣ ਕਰਕੇ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਆਗ੍ਯਾ, ਆਵੇਸ਼ਨੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ, ਤਾਮਸੀ, ਸਾਤ੍ਵਿਕੀ, ਸ਼ਿਵਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਵਿਕ੍ਰਿਤਾ, ਰੌਦ੍ਰੀ, ਦੁर्गਾ, ਭਦ੍ਰਾ, ਪ੍ਰਮਾਥਿਨੀ—ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਸੰਤਾਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਤੱਕ, ਸੰਮਾਨ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।