ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ! ਯਹੋ ਜਗਤ ਦੇ ਅੰਦਰ, "ਚਿਤਿ" ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਜੀਵ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕਣ। "ਸਮ੍ਰਿਤਿ" ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਯਾਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ "ਸੰਵਿਤ" ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਖਿਆਤੀ" ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। "ਈਸ਼ਵਰ" ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। "ਮਤੀ" ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਦਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ "ਬੁੱਧਿ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁੱਧਿ ਦੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਨੂੰ "ਯਮ" ਆਖਦੇ ਹਨ। "ਧਾਰਣਾ" ਅਤੇ "ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ" ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰੇ। "ਸਮਾਧੀ" ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋ ਮਨੁੱਖ ਠੀਕ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਯੋਗ ਦੇ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋ ਯੋਗ ਲਈ ਢੁੱਕਵੇਂ ਆਸਨ ਲੈ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਗਲਤ ਸਮੇਂ ’ਚ ਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਯੋਗ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਲਈ, ਚਾਹੇ ਅੱਗ ਕੋਲ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਜੰਤੂਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਜਾਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ, ਜਾਂ ਢਹਿ ਗਏ ਗੋਸ਼ਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ—ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੋਰ, ਡਰ, ਕੀੜੇ, ਮੱਛਰ, ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸਦੇ ਬਦਲੇ, ਕਿਸੇ ਛੁਪੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੁਭ, ਸੁਖਦਾਈ ਥਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ, ਖੇਤ, ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ, ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਥਾਂ, ਜਾਂ ਇਕਾਂਤ ਜਗ੍ਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ—ਉਥੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਥਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਪ-ਪੋਤ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਤੌਰ ਤੇ ਸਜਾਈ ਹੋਈ, ਅੰਦਰੋਂ ਆਇਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਤੇ ਕਾਲੇ ਅਗਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉੱਤੇ ਛਤਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਹੇਠਾਂ ਫਲ ਤੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਚੱਜੀ ਥਾਂ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ), ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਨ ਕਰੇ। ਯੋਗ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਯੋਗੀਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਸਵਸਤਿਕ, ਬੰਧ, ਪਦਮ ਜਾਂ ਅਰਧ-ਪਦਮ ਆਸਨ ਲੈ ਕੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਏਕਤ੍ਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟ ਸਮਾਨ ਰੱਖੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਘੁੱਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੇ। ਮੂੰਹ ਬੰਦ, ਅੱਖਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਛਾਤੀ ਸਿੱਧੀ, ਅੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਸਿਰ ਹੌਲੀ ਉਚਾ, ਦੰਦ ਨਾ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਨਜ਼ਰ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ। ਤਮਸ ਨੂੰ ਰਜਸ ਨਾਲ, ਤੇ ਰਜਸ ਨੂੰ ਸਤ੍ਵ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਸਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, "ਓਮ" ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਵਾਲੀ, ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪਰਮ ਕਮਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਅੰਗੁਲ ਵੱਡਾ, ਅੱਠ ਜਾਂ ਪੰਜ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਿਕੋਣ ਆਕਾਰ, ਅੱਗ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਸੂਰਜੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਈ, ਤੇ ਅੱਗੀ ਤੱਤ—ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ, ਫਿਰ ਸੂਰਜ, ਫਿਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਇਹ ਤੱਤ ਅੱਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਧਰਮ ਆਦਿ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲਿਆਵੇ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਨਾਭੀ, ਗਲੇ, ਭ੍ਰੂ-ਮੱਧ, ਮੱਥੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਜਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦੋ-ਪੰਖੜੀ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਪਹੀਆ, ਬਾਰ੍ਹਾਂ-ਪਹੀਆ, ਦਸ-ਪਹੀਆ, ਛੇ-ਕੋਣੀ ਜਾਂ ਚੌਕੋਣੀ (ਕਮਲ) ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਮਹਲ ਵਰਗਾ, ਸੁੱਚਾ ਚਿੱਟਾ, ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗਾ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਅੱਗੀ ਰੰਗ ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੀਰੇ ਦੀ ਨੋਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ, ਲਾਲ ਪੱਥਰ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਨੀਲੇ-ਲਾਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਅੰਕਿਤ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਭ੍ਰੂ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮ, ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸ਼ਾਂਤ, ਗਿਆਨ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ, ਅਵਰਨਣਯੋਗ, ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ, ਮੰਗਲਮਈ, ਆਧਾਰ ਰਹਿਤ, ਅਕਲਪਨੀਯ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਨਿਰਵਾਣ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਅਤੁੱਲ ਭਲਾਈ, ਅਮਰ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ, ਯੋਗ ਦਾ ਆਨੰਦ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਵੀਕਾਰ ਤੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ, ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਅਜਾਣਿਆ ਵੀ, ਪਰਮ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਸਰਵੋਤਮ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਯੋਗ, ਅਦਵੈਤ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ, ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਹੈ, "ਕਨਿਆਸਾ" ਮਾਰਗ ਜਾਂ ਉਰਧਵਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ, "ਕਨਿਆਸਾ" ਮਾਰਗ, ਮੱਧਮ ਮਾਰਗ ਜਾਂ ਉੱਚਤਮ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁੰਭਕ (ਸ਼ਵਾਸ ਰੋਕਣ) ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ, ਹਿਰਦੇ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਦਮ ਲੈਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਬੱਤੀ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ, ਕੁੰਭਕ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗੀ ਧੀਰਜ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।