ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ‘ਚ, ਪਰਮ ਪਿਤਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਛਮੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਸੂਤਰ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ, ਛੰਦਸਤੋਮ, ਸਪਤਦਸ਼, ਵੈਰੂਪ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਉੱਤਰੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਥਰਵਣ ਵੇਦ, ਆਪਤੋਰਿਆਮ ਯਜ્ઞ, ਅਨੁਸ਼ਟੁੱਭ ਛੰਦ ਅਤੇ ਸਵੈਰਾਜ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਕਰ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ, ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬਿਜਲੀ, ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ, ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਮਕਦਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਜੰਮਾਏ—ਚਾਹੇ ਉੱਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨੀਚ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਵਰਗ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪਿਤਰ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਜੰਮੇ। ਯਕਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਨਾਗ, ਕਿੰਨਰ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਸੱਪ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਤੇ ਅਨਾਸ਼ਵੰਤ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ—ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੰਮੇ। ਪਿਛਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਜੋ ਕਰਮ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਕੀਤੇ, ਉਹੀ ਫਿਰ ਦੁਹਰਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਵਾਰੀ ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਹਿੰਸਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਹਿੰਸਕ, ਮਿੱਠੜੇ ਜਾਂ ਕਠੋਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਅਧਾਰਮਿਕ, ਸੱਚੇ ਜਾਂ ਝੂਠੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਉਚਿਤ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਂਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਤਨ ਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਭਾਗ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਤੱਤ-ਚਿੰਤਕ ਇਸਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਤਹ-ਸਭਾਵਿਕਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਤਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਭਾਗ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਮੰਨਦਾ, ਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ; ਇਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਵਾਲੀ ਇਕੋ ਚੀਜ਼, ਨਾਂ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਜੋੜ। ਜੋ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕਸਾਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਵਿਸ਼ਥਾਰ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ‘ਚ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵੇਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਚ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਜੰਮੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਕੁਝ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਤਪੱਤੀ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ, ਉਹ ਜੀਵ ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਲਣ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜੀਵ ਬਣ ਗਏ, ਪਰ ਵਧੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਅਕੇਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਰਜਸ ਤੇ ਸਤਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਰਜਸ ਤੇ ਸਤਵ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਹਨੇਰਾ ਦਬ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਜੰਮਿਆ। ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਅਧਰਮ ਜੰਮਿਆ; ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਹਿੰਸਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਉਗਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਸੱਤ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੋਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ‘ਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਬਣੇ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਨਾਰੀ—ਜੋ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੰਮੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਧਾਰਣੀ, ਬਣਾਇਆ। ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਅਜੇ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਰਧ ਨਾਰੀ ਬਣੀ, ਉਹ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਸੱਤਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਨੁਵੰਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਨੁ ਨੇ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜੰਮੀ ਸੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਤੀ (ਆਨੰਦ) ਕਹਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਿਲਾਪ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਰਾਜ (ਕੌਸ्मिक ਪੁਰਸ਼) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਵਿਰਾਟ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਸਮਰਾਟੀ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਵਿਰਾਜ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਮਨੁ, ਜਿਸਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਵਿਰਾਜ ਤੋਂ ਮਨੁ ਜੰਮਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ਤਰੂਪਾ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ—ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉਤਾਨਪਾਦ, ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧੀਆਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ—ਦੇਵਹੁਤੀ ਅਤੇ ਆਕੂਤੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਈ। ਸ੍ਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁ ਨੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਨੂੰ ਦੱਖ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਦੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮਨੁ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ ਜਾਣੋ। ਫਿਰ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਰੁਚਿ ਨੇ ਆਕੂਤੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ। ਆਕੂਤੀ ਤੋਂ ਰੁਚਿ ਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਜੋੜਾ ਜੰਮਿਆ—ਯਜ੍ਯ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ। ਯਜ੍ਯ ਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਯਾਮਾ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂਵ ਯੁੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਯਜ੍ਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਯਾਮਾ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ—ਇਹ ਦੋ ਗਰੁੱਪ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਣਾਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਮੇ ਯਾਮਾ ਸੁਆਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਪ੍ਰਸੂਤੀ, ਜੋ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਜੰਮੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖ ਨੇ ਚੌਵੀ ਦੋਤੀਆਂ ਜੰਮੀਆਂ। ਇਹ ਸਭ ਭਾਗਵਤੀ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਭੋਗ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਵਾਂ ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਸ਼ਰਧਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਧ੍ਰਿਤਿ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਬੁੱਧਿ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾ।