ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਅੱਠ ਚਿੱਟੇ, ਦਿਵਯ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਤਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਕਰੀਆਂ, ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਭੇੜਾਂ, ਪੇਟ ਤੋਂ ਗਾਂਵਾਂ, ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਰਚਿਆ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਖਚਰ, ਊਠ, ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਉਪਜਾਏ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਫਲਦਾਰ ਅਤੇ ਜੜ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਜਨਮੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੌਦੇ ਰਚ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ। ਬਲਦ, ਮਨੁੱਖ, ਭੇੜ, ਘੋੜਾ, ਖਚਰ ਅਤੇ ਖਚਰਾਂ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਮਾਸਖੋਰ, ਦੋ-ਖੁਰ ਵਾਲੇ, ਹਾਥੀ, ਬੰਦਰ, ਪੰਛੀ (ਪੰਜਵਾਂ ਸਮੂਹ), ਜਲਚਰ (ਛੇਵਾਂ), ਅਤੇ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ (ਸੱਤਵਾਂ) ਹਨ। ਭੈਂਸਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਹਿਰਣ, ਬੰਦਰ, ਸ਼ਰਭ, ਭੇੜੀਏ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸੱਤਵਾਂ ਸਮੂਹ ਹਨ—ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਗਾਯਤਰੀ, ਰਿਕ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਸਾਮ, ਰਥੰਤਰਾ ਅਤੇ ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ ਪਹਿਲੇ ਯਜਨ ਰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਜੁਸ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ, ਚੰਦਸਤੋਮ, ਪੰਚਦਸ਼, ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮ, ਉਕਥਯ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਪਜਾਇਆ। ਪੱਛਮੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਾਮ ਗੀਤ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ, ਚੰਦਸਤੋਮ, ਸਪਤਦਸ਼, ਵੈਰੂਪ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਉਪਜਾਏ। ਉੱਤਰੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅਥਰਵਣ, ਆਪਤੋਰਯਾਮ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਅਤੇ ਸਵੈਰਾਜਾ ਰਚੇ। ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬਿਜਲੀ, ਗੜਗੜਾਹਟ, ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਮਕਦਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਪਜਾਏ। ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਰਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਸਮੂਹ ਬਣਾਏ—ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਤਰ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਚਾਹੇ ਜੜ ਹੋਣ ਜਾਂ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਉਪਜਾਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਕਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਨਾਗ, ਕਿੰਨਰ, ਰਾਖਸ਼, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਸੱਪ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ, ਚਾਹੇ ਅਡੋਲ ਜਾਂ ਚਲਿਤ, ਸਭ ਰਚਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਮ ਪਿਛਲੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਅਪਣਾਏ ਗਏ। ਇਹ ਕਰਮ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਅਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਹਿੰਸਕ, ਅਹਿੰਸਕ, ਮ੍ਰਿਦੁ, ਕਰੂੜ, ਧਰਮੀ, ਅਧਰਮੀ, ਸੱਚੇ ਜਾਂ ਝੂਠੇ। ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅਨੁਕੂਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ; ਪਰ ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਤਨ ਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਲੋਕ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨੋ, ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਤਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਭਾਗ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਇਕੋ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਨਾ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ, ਨਾ ਕੇਵਲ ਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਨਾ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ। ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ, ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹਨ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵੇਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਐਸੀਆਂ ਹਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਅਗੋਚਰ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਜੀਵ, ਜੋ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਸਿਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਜਿਹੇ ਅਚਲ ਅਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉੱਤਮ ਜੀਵ, ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਧੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਲਗਾਇਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕੇਵਲ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਰਜਸ ਅਤੇ ਸਤਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ; ਫਿਰ, ਉਸ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਦੁੱਖ ਰਚਿਆ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਰਜਸ ਤੇ ਸਤਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ; ਜਦੋਂ ਹਨੇਰਾ ਦਬ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਉਪਜਿਆ। ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਅਧਰਮ ਜਨਮਿਆ; ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਹਿੰਸਾ ਉਪਜੀ। ਫਿਰ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਕਿ ਤਿੱਖੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਸਨ, ਮਿਲ ਕੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਤਿੱਖਾ ਜੀਵ ਉਪਜਾ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਨਿਕਲੀ, ਤਾਂ ਮੋਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁਰਖ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਜਨਮੀ—ਉਹ ਸੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਵਜੋਂ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਗਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਅੱਜ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਬਣਾਇਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਉਪਜੀ। ਉਹ ਦੇਵੀ, ਕਠਿਨਤਮ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਪੁਰਖ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਇੰਭੂਵ ਮਨੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੱਤੱਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਅਵਧੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੇ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜਨਮੀ ਸੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਰਮ ਗਏ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਤੀ (ਆਨੰਦ) ਪਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਿਲਾਪ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਰਾਜ ਨੂੰ ਉਪਜਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਪੁਰਖ, ਵਿਰਾਟ ਬਣਿਆ। ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਮਹਾਰਾਣੀ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਵਿਰਾਜ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਮਨੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁ, ਜੋ ਵਿਰਾਜ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਰਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।