ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਵਾਂ-ਨਵਾਂ ਰਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਈ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਭੁੱਖ ਸੀ, ਅੰਭਾਂਸੀ (ਜਲ) ਨੂੰ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਅੰਭਾਂਸੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਏ," ਉਹ ਰਾਖ੍ਸ਼ਸ ਕਹਲਾਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਭੁੱਖ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਅੰਭਾਂਸੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣੀਏ," ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਇਹੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਯਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ ਕਹਲਾਏ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਰਕ੍ਸ਼' ਸ਼ਬਦ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ 'ਯਕ੍ਸ਼' ਦਾ ਅਰਥ ਖਾਣਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਝੜ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਉੱਤੇ ਉੱਠ ਗਏ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 'ਵਾਲਾ' ਨਾਮਕ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਘਾਟ ਦੇ ਕਾਰਨ 'ਨਾਗ' ਕਹਲਾਏ, ਡਿੱਗਣ ਕਰਕੇ 'ਪੰਨਗ', ਤੇ ਰਿੰਗਣ ਕਰਕੇ 'ਸਰਪ' ਕਹੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧ ਸੀ, ਜੋ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜੀਵ 'ਭੂਤ' ਕਹਲਾਏ, ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਕਰਕੇ 'ਪਿਸ਼ਾਚ' ਕਹੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਗਾਇਆ, ਤਾਂ ਗੰਧਰਵ ਜਨਮ ਲਏ। 'ਧਯਤੀ' ਦਾ ਅਰਥ ਪੀਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗੰਧਰਵ ਬੋਲ ਪੀ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਅੱਠ ਚਿੱਟੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਛੀ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬੱਕਰੀਆਂ, ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਭੇੜਾਂ, ਪੇਟ ਤੋਂ ਗਾਂਵਾਂ, ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਖੱਚਰ, ਊਠ, ਹਿਰਣ, ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਬਣਾਏ। ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਫਲਦਾਰ ਤੇ ਜੜ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੌਦੇ ਬਣਾਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ—ਬਲਦ, ਮਨੁੱਖ, ਭੇੜ, ਘੋੜਾ, ਖੱਚਰ ਤੇ ਗਧਾ—ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ: ਮਾਸਾਭੱਖੀ, ਦੋ-ਖੁਰ ਵਾਲੇ, ਹਾਥੀ, ਬਾਂਦਰ, ਪੰਛੀਆਂ, ਜਲਚਰ, ਤੇ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ, ਬਾਂਦਰ, ਸ਼ਰਭ, ਭੇਡੀਆ, ਤੇ ਸਿੰਘ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਰਿਕ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਸਾਮ, ਰਥੰਤਰੀ, ਤੇ ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਯਜੁਸ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ, ਚੰਦਸਤੋਮ, ਪਂਚਦਸ਼, ਬ੍ਰਹਤਸਾਮ, ਉਕਥਯ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਵੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਪੱਛਮੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਾਮ ਗੀਤ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ, ਚੰਦਸਤੋਮ, ਸਪਤਦਸ਼, ਵੈਰੂਪ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਬਣਾਏ। ਉੱਤਰੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅਥਰਵਣ, ਆਪਤੋਰਯਾਮ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਅਤੇ ਸਵੈਰਾਜ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਚੱਕਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬਿਜਲੀ, ਬੱਦਲ, ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਚਮਕਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਰਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਚਾਰ ਸਮੂਹ ਬਣਾਏ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ, ਤੇ ਪਿਤਰ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਯਕ੍ਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਨਾਗ, ਕਿੰਨਰ, ਰਾਖ੍ਸ਼ਸ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਸੱਪ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਚਲ ਜਾਂ ਅਚਲ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ। ਪਿਛਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕਰਮ, ਉਹ ਜੀਵ ਮੁੜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਰਮ, ਚਾਹੇ ਹਿੰਸਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਹਿੰਸਕ, ਮਿੱਠੇ ਜਾਂ ਕਰੂੜ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਅਧਰਮਿਕ, ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਜੀਵ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਤਨ ਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਭਾਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਤੱਤ-ਵਿਚਾਰਕ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਤਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਭਾਗ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਇਹ ਸਭ ਨ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹਨ, ਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਨ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਨਾ ਇਕਲੌਤੇ ਹਨ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਨਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਹਨ। ਜੋ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਸੱਤਵ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ, ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹਨ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵੇਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਬਣਾਏ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਜਨਮੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਹਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਜਨਮ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਜੀਵ, ਜੋ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਜਿਹੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜੀਵ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਵਧੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਲਾਇਆ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕੇਵਲ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਰਜਸ ਤੇ ਸੱਤਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਵਿਚ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੁਖ ਕਾਰਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੁਖ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਰਜਸ ਤੇ ਸੱਤਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਹਨੇਰਾ ਦਬ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਜਨਮ ਲਿਆ।