ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ ਦੇ ਆਗਮਨ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਿਆਗ ਨਾਲ, ਰਾਤ, ਦਿਨ, ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ ਇਕ ਸਮੇਂ ਜਨਮ ਲਏ। ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ, ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਦਿਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਮਸ ਗੁਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਏ, ਇਸ ਲਈ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਰਾਤ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਤੋਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਜੀਵ ਹੋਣਗੇ। ਪੂਰਵ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ, ਰਾਤ, ਦਿਨ ਤੇ ਸੰਧਿਆ—ਇਹ ਚਾਰ "ਅੰਭਾਂਸੀ" ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਚਮਕਣ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਇਹ ਨਾਮ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। "ਭਾਤੀ" ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਚਮਕਣਾ ਹੈ। ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਇਹ ਅੰਭਾਂਸੀ ਬਣਾਕੇ, ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਰਚੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਤਮਸ ਅਤੇ ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਾਲਾ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ; ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਜੋ ਭੁੱਖੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਉਸ ਨੇ ਬਣਾਏ, ਉਹ ਅੰਭਾਂਸੀ ਨੂੰ ਹਥਿਆਉਣ ਦੀ ਇਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ "ਅੰਭਾਂਸੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਏ", ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਭੁੱਖ ਨਾਲ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ "ਅੰਭਾਂਸੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲਵਾਂ", ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਇਸ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਯਕਸ਼ ਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; "ਰਕਸ਼" ਦਾ ਮੂਲ ਅਰਥ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਹੈ। "ਯਕਸ਼" ਦਾ ਮੂਲ ਅਰਥ ਖਾਣਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਕੇਸ਼ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਢੁੱਲ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਉਪਰ ਉਠ ਗਏ; ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਰੋਏ, ਉਹ ਸਿਰ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਗਏ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 'ਵਾਲਾ' ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। 'ਵਾਲਾ' ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਧੂਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੱਪ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਡਿੱਗਣ ਕਰਕੇ 'ਪਨਨਗ', ਤੇ ਰਿੰਗਣ ਕਰਕੇ 'ਸਰਪ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ ਇੱਕ ਭਯਾਨਕ ਜੀਵ, ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਵਿਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਕੇ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੇ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਤੇ ਭਯਾਨਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ, ਜੋ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਭੂਤ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਾਸ ਖਾਣ ਕਰਕੇ, 'ਪਿਸ਼ਾਚ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਗਾਇਆ, ਗੰਧਰਵ ਜਨਮ ਲਏ। 'ਧਯਤੀ' ਦਾ ਮੂਲ ਅਰਥ ਪੀਣਾ ਹੈ; ਗੰਧਰਵ ਵਾਕ ਪੀ ਕੇ ਜਨਮ ਲਏ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਠ ਵਜਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ, ਦਿਵਿਆ ਜਾਤੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਛਾ ਤੇ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ; ਪਸ਼ੂ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ, ਉਹ ਨੇ ਬਕਰੀਆਂ, ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਭੇੜਾਂ, ਪੇਟ ਤੋਂ ਗਾਂ, ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਨੇ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਧੇ, ਉਟ, ਹਿਰਣ, ਤੇ ਖਚਰ, ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਦਵਾਈ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ, ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਜਨਮ ਲਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਤੇ ਪੌਦੇ ਬਣਾਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ। ਬਲਦ, ਮਨੁੱਖ, ਭੇੜ, ਘੋੜਾ, ਖਚਰ, ਤੇ ਗਧਾ—ਇਹ ਘਰੇਲੂ ਪਸ਼ੂ ਹਨ; ਹੁਣ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਸੁਣੋ। ਮਾਸ-ਭੱਖੀ, ਦੋ-ਖੱਬਾ, ਹਾਥੀ, ਬਾਂਦਰ, ਪੰਛੀ ਪੰਜਵੇਂ, ਜਲ-ਜੀਵ ਛੇਵੇਂ, ਤੇ ਸਰਪ ਸੱਤਵੇਂ ਹਨ। ਭੈਂਸ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਨੀਲਗਾਂ, ਬਾਂਦਰ, ਸ਼ਰਭ, ਭੇਡੀਆ, ਤੇ ਸ਼ੇਰ—ਇਹ ਸੱਤਵੇਂ ਸਮੂਹ ਹਨ; ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਗਾਯਤਰੀ, ਰਿਕ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਤ, ਸਾਮ, ਰਥੰਤਰਾ, ਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ—ਪਹਿਲੇ ਯਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਯਜੁਸ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ, ਚੰਦਸਤੋਮ, ਪੰਜਦਸ਼ਾ, ਬ੍ਰਹਤਸਾਮ, ਉਕਥ੍ਯ ਤੇ ਦਕਸ਼ਿਨਾ ਵੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਪੱਛਮੀ ਮੁਖ ਤੋਂ, ਸਾਮ-ਮੰਤ੍ਰ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ, ਚੰਦਸਤੋਮ, ਸੱਤਦਸ਼ਾ, ਵੈਰੂਪ, ਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਬਣਾਏ। ਉੱਤਰੀ ਮੁਖ ਤੋਂ, ਅਥਰਵਾਣ, ਆਪਤੋਰਿਆਮ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਤੇ ਸਵੈਰਾਜਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬਿਜਲੀ, ਗਰਜਦੇ ਬੱਦਲ, ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼, ਤੇ ਹੋਰ ਚਮਕਦਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਨੀਵੇਂ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਚਾਰ ਸਮੂਹ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ, ਤੇ ਪਿਤਰ—ਬਣਾਏ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਜੀਵ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਕਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਨਾਗ, ਕਿੰਨਰ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਤੇ ਸੱਪ ਬਣਾਏ। ਅਟੱਲ ਤੇ ਨਸ਼ਟ, ਜੋ ਵੀ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ; ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕਰਮ, ਉਹ ਮੁੜ ਅਪਣਾਏ। ਉਹੀ ਕਰਮ, ਜੀਵ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਣ 'ਤੇ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਹਿੰਸਕ ਜਾਂ ਅਹਿੰਸਕ, ਮਰਦਨ ਜਾਂ ਨਿਰਦਯ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਧਰਮ, ਸਚ ਜਾਂ ਝੂਠ। ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ; ਪਰ ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਦਮ ਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।