ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਪਰਮਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਰਚੇ, ਉਹ ਰੂਪ ਦੇਵਤੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਜੋਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਦਿਨ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦਿਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਤਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਸੋਚਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਣ। ਪਿਤਰ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੋ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਿਤਰ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਿਤਰਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇਥੇ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤਰ ਰਚੇ ਗਏ, ਉਹ ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਰੂਪ ਸੰਧਿਆ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ ਅਸੁਰਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਰਜੋਗੁਣ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਰਚੇ, ਜੋ ਮਨੁਸ਼ (ਮਨੁ) ਵਜੋਂ ਉਪਜੇ। ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਰਚ ਕੇ, ਉਹ ਰੂਪ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤਿਆਗੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਜੋਤਿਸਨਾ (ਪ੍ਰਭਾਤ) ਜਨਮੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੋਤਿਸਨਾ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਇਹ ਰੂਪ ਤਿਆਗਦੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਤ, ਦਿਨ, ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸਨਾ ਇਕੱਠੇ ਉਪਜੇ। ਜੋਤਿਸਨਾ, ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਸਤਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਰਾਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਮੋਗੁਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਜਨਮੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਉਪਜੇ, ਉਹ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਉਸੇ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਅਸੁਰ ਰਚੇ। ਜੋ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਉਹ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ, ਦੋਵੇਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਹੋਣਗੇ। ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਜੋਤਿਸਨਾ, ਰਾਤ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ — ਇਹ ਚਾਰ "ਅੰਭਾਂਸੀ" ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਹ ਨਾਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। "ਭਾਤੀ" ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਚਮਕਣਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਇਹ ਅੰਭਾਂਸੀ ਰਚ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਿਤਰ ਵੀ ਰਚੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਜੀਵ ਉਪਜਾਏ। ਜੋਤਿਸਨਾ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰੂਪ ਜੋ ਤਮਸ ਤੇ ਰਜਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਰਚੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਭੁੱਖੀ ਸੀ, ਉਹ ਅੰਭਾਂਸੀ ਨੂੰ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਅੰਭਾਂਸੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਏ," ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕਹਾਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਅੰਭਾਂਸੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਵੀਂਏ," ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਯਕਸ਼ ਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ ਕਹਾਏ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। "ਰਕਸ਼" ਧਾਤੂ ਦਾ ਅਰਥ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। "ਯਕਸ਼" ਧਾਤੂ ਦਾ ਅਰਥ ਖਾਣਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਝੜ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉਤਾਰੇ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 'ਵਾਲਾ' ਨਾਮਕ ਜੀਵ ਉਪਜੇ। 'ਵਾਲਾ' ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਘਾਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 'ਨਾਗ' ਕਹਾਏ, ਡਿੱਗਣ ਕਰਕੇ 'ਪੰਨਗ' ਅਤੇ ਰਿੰਗਣ ਕਰਕੇ 'ਸਰਪ' ਕਹਾਏ। ਉਸ ਦੇ ਕੋਪ ਤੋਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ ਉਪਜਿਆ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਉਹ ਕੋਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕ੍ਰੋਧੀ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੀ; ਇਹ ਜੀਵ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਹ 'ਭੂਤ' ਕਹਾਏ; ਅਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਕਰਕੇ 'ਪਿਸ਼ਾਚ' ਕਹਾਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਗੰਧਰਵ ਜਨਮੇ। 'ਧਯਤੀ' ਧਾਤੂ ਦਾ ਅਰਥ ਪੀਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗੰਧਰਵ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਉਪਜੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗੰਧਰਵ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੱਠ ਚਿੱਟੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜੀਵ ਰਚੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਵੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਜਾਏ। ਉਮਰ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਪਸ਼ੂ ਰਚ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਉਪਜਾਏ। ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੱਕਰੀਆਂ, ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਭੇੜਾਂ, ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਗਾਂ, ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਧੇ, ਊਠ, ਹਿਰਨ, ਖੱਚਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਰਚੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਫਲ-ਮੂਲ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਉਪਜੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਤੇ ਪੌਦੇ ਰਚ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ। ਬਲਦ, ਮਨੁੱਖ, ਭੇੜ, ਘੋੜਾ, ਖੱਚਰ ਤੇ ਗਧਾ — ਇਹ ਘਰੇਲੂ ਪਸ਼ੂ ਹਨ। ਹੁਣ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਸੁਣੋ: ਮਾਸਾਖੋਰ, ਦੋ-ਖੁਰ ਵਾਲੇ, ਹਾਥੀ, ਬਾਂਦਰ, ਪੰਛੀ ਪੰਜਵੇਂ, ਜਲਚਰ ਛੇਵੇਂ, ਤੇ ਸਰਪ ਸੱਤਵੇਂ ਹਨ। ਭੈਂਸ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ, ਬਾਂਦਰ, ਸ਼ਰਭ, ਭੇਡੀਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਰਿਕ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਸਾਮ, ਰਥੰਤਰੀ ਅਤੇ ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ — ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਯਜਨ ਰਚੇ। ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਹੀ ਯਜੁਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁੱਭ ਛੰਦ, ਛੰਦਸਤੋਮ, ਪੰਜਦਸ਼, ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮ, ਉਕਥਿਆ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮਪਿਤਾ ਨੇ ਹਰ ਜੀਵ, ਸਮੇਂ, ਰਾਤ-ਦਿਨ, ਅੰਭਾਂਸੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਯਜਨ ਰਚੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ।