ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਥੇ "ਸਨਤਕੁਮਾਰ" ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ, ਮਨੋਂਜਾਤ ਸੰਤਾਨ ਜਨਮ ਲਏ। ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ, 'ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ' – ਅਰਥਾਤ, ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਆਤਮਾਵਾਂ – ਉਸ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ – ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ – ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਨਿਯਤ ਲਗਨ ਨਾਲ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਤੋਂ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਉਸਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲਏ – ਜੋ ਅਸੁਰ ਸਨ। 'ਅਸੁ' ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੁਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਬਣੇ, ਉਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਤੁਰੰਤ ਰਾਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਹੀ ਨਿਯਮਕ ਹੈ; ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਸੌਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੁਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਲੀਨ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ; ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਜਦ ਉਹ ਚਮਕਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਜਨਮ ਲਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; 'ਦਿਵ' ਧਾਤੂ ਦਾ ਅਰਥ ਚਮਕਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਅਰਥ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਏ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਉਸ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਦਿਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤੇ ਦਿਨ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਤ੍ਵ-ਮਈ ਸਰੀਰ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਪਿਤਰ ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੋਵੇਂ ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਿਤਰ ਦੇਵਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪਦਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤਰ ਬਣੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਸੰਧਿਆ (ਸਵੇਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ) ਬਣ ਗਿਆ। ਦਿਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਜੋ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਨੋਵਾਂਛਿਤ, ਰਜੋਗੁਣ ਪਸੰਦ ਪੁੱਤਰ ਰਚੇ, ਜੋ ਮਨੂ ਹੋਏ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਜੋਤਸਨਾ (ਭੋਰੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ) ਬਣ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੋਤਸਨਾ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਜੀਵ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਕੱਠੇ ਹੀ, ਰਾਤ, ਦਿਨ, ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਜੋਤਸਨਾ ਜਨਮ ਲਏ। ਜੋਤਸਨਾ, ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਦਿਨ – ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸਤ੍ਵ-ਮਈ ਹਨ। ਰਾਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਮਸਕ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦਿਨ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਬਣੇ ਦੇਵਤੇ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਿਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਲਏ, ਉਹ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਉਸ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਅਸੁਰ ਬਣਾਏ। ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਏ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਇਹ ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣਗੇ। ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਕਾਰਕ ਹਨ। ਜੋਤਸਨਾ, ਰਾਤ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ – ਇਹ ਚਾਰ 'ਅੰਭਾਂਸੀ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਹ ਨਾਮ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। 'ਭਾਤੀ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਵੀ ਚਮਕਣਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਨੇ ਇਹ ਅੰਭਾਂਸੀ ਰਚ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਜੋਤਸਨਾ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਤਮਸ ਅਤੇ ਰਜਸ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਜੀਵ ਬਣਾਏ। ਉਹ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਬਣਾਏ, ਭੁੱਖੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਭਾਂਸੀ ਨੂੰ ਹੜਪਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ "ਆਓ ਅੰਭਾਂਸੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਏ," ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕਹਾਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਭੁੱਖੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ "ਆਓ ਅੰਭਾਂਸੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਵੀਂਏ," ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਕਰਤੱਬ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਯਕਸ਼ ਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ ਬਣੇ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਰਕਸ਼' ਧਾਤੂ ਦਾ ਅਰਥ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਯਕਸ਼' ਦਾ ਅਰਥ ਖਾਣਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ ਝੜ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਉੱਪਰ ਚਲੇ ਗਏ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਰੋਣਾ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 'ਵਾਲਾ' ਨਾਮਕ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। 'ਵਾਲਾ' ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਗ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, 'ਪੰਨਗ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰੇਂਗਣ ਕਰਕੇ ਸੱਪ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਰੋਸ ਤੋਂ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਜੋ ਇਕਠੇ ਬਣੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜੀਵ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਇਹ ਜੀਵ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਭੂਤ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਾਸ ਖਾਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਪਿਸ਼ਾਚ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਗੀਤ ਗਾਇਆ, ਤਾਂ ਗੰਧਰਵ ਜਨਮ ਲਏ। 'ਧਯਤੀ' ਧਾਤੂ ਦਾ ਅਰਥ ਪੀਣਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗੰਧਰਵ ਬੋਲ ਪੀ ਕੇ ਜਨਮ ਲਏ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ, ਰੋਸ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਅਨੇਕਾਂ ਜੀਵ, ਰਾਤ-ਦਿਨ, ਸੰਧਿਆ, ਜੋਤਸਨਾ, ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ, ਮਨੁੱਖ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ, ਭੂਤ, ਪਿਸ਼ਾਚ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ – ਸਭ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।