ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ। ਪਵਨ ਦੇ ਦਸ ਰੂਪ ਹਨ—ਨਾਗ, ਕੂਰਮਾ, ਕ੍ਰਿਕਲਾ, ਦੇਵਦੱਤ, ਅਤੇ ਧਨੰਜਯਾ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਵਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਹਵਾ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਚਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਲਾ, ਅਪਾਨਾ, ਅਨਾਜ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਿਆਨਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਗ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਆਨਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਦਾਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਨਾ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਵਾਵਾਂ ਹਨ। ਨਾਗ ਉਲਟੀ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਕੂਰਮਾ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ, ਕ੍ਰਿਕਲਾ ਭੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਦੱਤ ਹੱਡੀ ਆਉਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਧਨੰਜਯਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਨਾਮ ਚਾਰ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਰ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਵ, ਮਹਾਨ, ਪ੍ਰਜ్ఞਾ, ਅਤੇ ਮਨ। ਨਾਲ ਹੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਚਿਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਖਿਆਤੀ, ਸੰਵਿਤ, ਫਿਰ ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਮਤੀ। ਇਹ ਸਭ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਾਪ ਅਤੇ ਗੁਫਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਚਿਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਯਾਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਸੰਵਿਤ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਿਆਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਈਸ਼ਵਰ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਮਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਦਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਹੈ। ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੁਆਰਾ, ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਰੋਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਯਮ ਹੈ। ਧਾਰਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਤਮ-ਨਿਆੰਤਰਿਤ ਹਨ। ਸਮਾਧੀ ਦੁਆਰਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਪਸਵੀ ਆਪਣੀ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਠੀਕ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਯੋਗ ਦੇ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਲਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਲਤ ਸਮੇਂ 'ਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਚਾਹੇ ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਸਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਵਿੱਚ, ਢਹਿ ਗਏ ਗੋਸ਼ਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਚੌਰਾਹੇ ਤੇ—ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੋਰ, ਡਰ, ਚਿਟੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕ, ਜਾਂ ਮੱਛਰ ਆਦਿ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰਕ ਪੀੜਾ ਜਾਂ ਮਨ ਦਾ ਵਿਗਨ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੁਪੇ ਹੋਏ, ਮੰਗਲਮਈ, ਸੁਖਦਾਇਕ ਥਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ, ਖੇਤ, ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ, ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ, ਜਾਂ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਨਾ ਹੋਣ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਥਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਪੀ ਹੋਈ, ਸੋਹਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਈ ਹੋਈ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਛਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ, ਫਲ ਅਤੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਅਸਤ ਹੋਵੇ—ਉੱਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਭਵ (ਮਹਾਦੇਵੀ) ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਯੋਗੀ, ਯੋਗ ਦੇ ਸੁਆਮੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਸਵਸਤਿਕ, ਬੱਧ, ਪਦਮ ਜਾਂ ਅਰਧ-ਪਦਮ ਆਸਨ ਲਏ। ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟ ਇਕਸਾਰ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਘੁੱਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੇ। ਮੂੰਹ ਬੰਦ, ਅੱਖਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਛਾਤੀ ਸਿੱਧੀ, ਅੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਿਰ ਹੌਲੀ ਉੱਚਾ, ਦੰਦ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੱਗਣ, ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਵਲ ਤੱਕਣਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਾ ਵੇਖਣਾ। ਤਾਮਸ ਨੂੰ ਰਜਸ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਰਜਸ ਨੂੰ ਸਤਵ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਓਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਨੂੰ, ਕਮਲ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ, ਉੱਚਤ ਆਕਾਰ ਦੇ ਅੱਠ ਜਾਂ ਪੰਜ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਕਮਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਿਕੋਣਾ ਆਕਾਰ, ਅੱਗ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਰਜ, ਫਿਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਫਿਰ ਅੱਗ—ਇਸ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹੇਠਾਂ, ਧਰਮ ਆਦਿਕ ਦੇ ਚੌਗੁਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਨਾਭੀ, ਗਲੇ, ਭ੍ਰੂ-ਮਧ, ਮੱਥੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਜਾਂ ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਦੇ ਦੋ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾ ਸਪੋਕ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਬਾਰਾਂ, ਦਸ, ਛੇ ਜਾਂ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ, ਮਹਲ ਵਾਂਗ, ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ, ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਚਕਰ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਅੱਗੀਏ ਰੰਗ ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਚਕਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਹੀਰੇ ਦੀ ਨੋਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਜਾਂ ਲਾਲ ਪੱਤਰ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਨੀਲੇ-ਲਾਲ ਚਕਰ ਵਿੱਚ, ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਮੱਥੇ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾਧਾਰੀ, ਤੇ ਭ੍ਰੂ-ਮਧ ਵਿਚ ਖੁਦ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਥਾਨ ਤੇ, ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਚਤ ਧਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।