ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਲੀਲਾ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਈ, ਜਾਗਰੂਕ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੱਟ ਕੇ ਵਿਲੀਨਤਾ ਅਪਣਾ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਜੀਵ ਜਾ ਚੁਕੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਨਿਪੁੰਨ ਪੁੱਤਰ ਰਚੇ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਚੱਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਆਸਮਾਨ, ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਬਣਾਏ। ਫਿਰ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਵੱਲੀਆਂ, ਰੁੱਖ, ਝਾੜੀਆਂ, ਲੱਤਾਂ, ਲੱਕੜ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ, ਪਲ, ਸੰਧੀਆਂ, ਰਾਤਾਂ ਤੇ ਦਿਨ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਅੱਗੇ, ਪੱਖਵਾਰੇ, ਮਹੀਨੇ, ਅਯਨ, ਸਾਲ ਤੇ ਯੁੱਗ ਬਣਾਏ। ਹਰ ਇਕ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਬਣਾਏ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਮਰੀਚੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤਿਆ, ਪੁਲਹ, ਤੇ ਕ੍ਰਤੁ। ਡਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ—ਇਹ ਨੌਂ ਰਿਸ਼ੀ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹੀ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅਸਥਾਨ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਣ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸੁਖ-ਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਣ ਤੋਂ, ਮਹਾਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਧਰਮ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਣ ਤੋਂ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਣ ਨੂੰ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਰੁਚਿ' ਨਾਮ ਦੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਸ ਤੋਂ ਡਕ੍ਸ਼, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ, ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਭ੍ਰਿਗੁ, ਜੋ ਜਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਜਨਮੇ। ਸਿਰ ਤੋਂ ਅੰਗਿਰਸ, ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਅਤ੍ਰਿ, ਉੱਦਾਨ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਪੁਲਸਤਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਆਨ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਪੁਲਹ ਫਿਰ ਜਨਮੇ। ਸਮਾਨ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਤੁ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਆਦਿਕ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿਕ ਨੌਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਵੰਸ਼, ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਯਾਜ਼ਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਬਹੁਤ ਉਤਪਾਦਕ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਿਭੁ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉਰਧ੍ਵ ਰੇਤਾ (ਉੱਚੀ ਉਤਪੱਤੀ) ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਨ, ਅੱਠਵੇਂ ਪੂਰਵ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਰਹੇ। ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਚਲ ਖੜੇ ਰਹੇ, ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੌਤ੍ਰ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਮ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਵਿਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਠੇ, ਉਹਥੋਂ 'ਕੁਮਾਰ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਥੇ 'ਸਨਤਕੁਮਾਰ' ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਮਨ-ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਹੋਈਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ (ਜੀਵਾਤਮਾ) ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੇਵ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ। ਫਿਰ, ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ—ਉਹ ਅਸੁਰ ਸਨ। 'ਅਸੁ' ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਅਸੁਰ ਪਿਆ। ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲੋਂ ਅਸੁਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਉਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦੇ ਹੀ ਰਾਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ 'ਨਿਯੰਤਰਕ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਇਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਜਦ ਉਹ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੇਵਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਦੇਵ' ਆਖਿਆ ਗਿਆ; 'ਦਿਵ' ਧਾਤੂ ਦਾ ਅਰਥ ਚਮਕਣਾ ਹੈ। ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ 'ਦੇਵਤਾ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦੇ ਹੀ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਦਿਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਦੇਵਤਾ ਦਿਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਇਕ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਸੋਚਿਆ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਤਰਾਂ (ਪੂर्खਿਆਂ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕੀਤੀ। ਪਿਤਰ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੋਵਾਂ ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਦੇਵ' ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿਤਰਤਾ (ਪਿਤਰ ਹੋਣਾ) ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਬਣਾਏ, ਉਹ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ; ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦੇ ਹੀ ਸੰਧਿਆ (ਸਵੇਰ-ਸ਼ਾਮ) ਬਣੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੀ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਰਜੋ-ਗੁਣੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ-ਰੂਪ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਨ, ਰਜੋ-ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਰੂਪ ਛੱਡਿਆ, ਤੁਰੰਤ 'ਜੋਤਸਨਾ' (ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਚਾਨਣ) ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵਿਚਾਰ, ਪ੍ਰਣ, ਧਰਮ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ।