ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜੋ ਅੱਠ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰੇ ਆਦਿ। ਮਨੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅੱਗੀ ਰਚਨਾ ਅੱਗੇ ਵਗਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਰਚਨਾ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਵਾਪਸੀ, ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਰਾਹੀਂ। ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਰਾਹੀਂ, ਪਸ਼ੂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਦੂਜੀ, ਨੌਵੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਤਵੀਂ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੰਡ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਚੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਅਸਥਿਰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ, ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਤੀਜੀ, ਜੋ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਜੀਵ ਅਚਲ ਜੀਵ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸੱਤਵੀਂ ਰਚਨਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਅੱਠਵੀਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਤਵਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦੂਜੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ; ਮੁੱਖ ਤਿੰਨ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਮੁੱਖ, ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਰ ਰਚਨਾ ਨੌਵੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ; ਛੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ, ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਤ੍ਰਿਤ ਰਚਨਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਚਾਰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨੌਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਂ ਰਭੂ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ—ਇਹ ਦੋ ਉਚੇ ਬੀਜ ਵਾਲੇ—ਸਮਾਨ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਨ; ਪਿਛਲੇ ਅੱਠਵੇਂ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹਨ। ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤਾਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਜਨਮੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਕੁਮਾਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਥੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ: ਸਨੰਦ, ਸਨਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨਾਤਨ ਵੀ। ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ; ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਏ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸੇ, ਅਤੇ ਜੋਗੀ ਵੀ ਕਾਰਜ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮੁੜ ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ; ਜਦ ਉਹ ਲੰਘ ਗਏ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਰ ਪੂਰਨ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਰਚੇ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮਨੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਧਰਤੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੱਕ ਥਾਮੀ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਬਣਾਏ। ਫਿਰ, ਜੜੀਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ, ਰੁੱਖ, ਬੂਟੇ, ਬੇਲਾਂ, ਲੱਕੜ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ, ਪਲ, ਸੰਧੀਆਂ, ਰਾਤਾਂ ਤੇ ਦਿਨ ਬਣਾਏ। ਪੱਖਵਾਰੇ, ਮਹੀਨੇ, ਅਯਨ, ਸਾਲ, ਯੁਗ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੋ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਏ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ: ਮਰੀਚੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ। ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ—ਇਹ ਨੌਂ ਮਨੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਇਹ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਚਕ ਸੀ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਧਰਮ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ, ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਸੰਕਲਪ ਹੀ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ, ਰੁਚਿ ਨਾਮ ਦਾ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹ ਤੋਂ ਦਕ੍ਸ਼, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ, ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੁ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਅੰਗਿਰਸ, ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਅਤ੍ਰਿ, ਬਾਹਰਲੇ ਸਾਹ ਤੋਂ ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਸਾਹ ਤੋਂ ਪੁਲਹ, ਸਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਹ ਤੋਂ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਾਹ ਤੋਂ ਕ੍ਰਤੁ ਬਣਾਏ। ਇਹ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਦੈਵੀ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ। ਧਰਮ ਆਦਿ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮੇ, ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ; ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਬਣਾਏ ਗਏ—ਇਹ ਨੌਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਚਕ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਵੰਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ। ਉਹ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ, ਵਧੇਰੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ; ਰਭੂ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ—ਇਹ ਦੋ ਉਚੇ ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮੇ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਨ; ਅੱਠਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਖੜੇ ਰਹੇ, ਜੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤਾਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਇਥੇ ਕੁਮਾਰਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।