ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਜੀਵ ਰਚੇ ਜੋ ਗਾਵਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਤੋਗੁਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਹ ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਉੱਤਰੀ ਧਾਰ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਧਾਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਜੀਵ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਧਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਤੋਜਾਤੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੀਜੀ ਉੱਤਰੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾਵਾਂ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਧਾਰ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ‘ਅਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ’ ਜਾਂ ‘ਅਗਰੀ ਧਾਰ’ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਗਰੀ ਧਾਰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵ ਰਾਜਸ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨਸਾਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤਾਰੇ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਅੱਗੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਗਰੀ ਧਾਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ’ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ: ਉਲਟ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ। ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਜਾਣ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਦੂਜੀਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੌਵੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੰਡ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਚਖਣ ਵਾਲੇ, ਅਸਥਿਰ ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਲਟ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ, ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸੂਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ, ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਇੰਝ, ਇਹ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਜੀਵ ਅਚਲ ਜੀਵ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸੱਤਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਥੱਲੇ ਵੱਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਨ। ਅੱਠਵੀਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਤੋਗੁਣੀ ਤੇ ਤਮੋਗੁਣੀ ਦੋਹਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦੂਜੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹਨ, ਮੁੱਖ ਤਿੰਨ ਹਨ। ਮੁੱਖ, ਦੂਜੀਆਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੌਵੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਨ; ਛੇ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਨ। ਹੁਣ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਰੂਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਨੌਂ, ਮੁੱਖ ਤੇ ਦੂਜੀਆਂ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕਾਰਣ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਸਮਾਨ ਜੀਵ ਰਚੇ: ਰਭੁ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਮ ਬੀਜ ਵਾਲੇ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ, ਅਤੇ ਅਠਵੀਂ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਖੀ ਹਨ। ਵਰਾਹ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਤੇ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਹਿ ਗਏ; ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੰਸ਼, ਧਰਮ ਤੇ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੈਰਾਗ ਲੈ ਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਜਨਮਿਆ, ਇਥੇ ਕੌਮਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਥੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ: ਸਨੰਦ, ਸਨਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨਾਤਨ ਵੀ। ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜੀਵ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ; ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਏ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਏ, ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਵੀ ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿ ਗਏ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨਾਂ ਬਣਾਈ, ਉਹ ਮੁੜ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਲੰਘ ਗਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹੋਰ ਕਾਬਲ ਪੁੱਤਰ ਮਨ ਤੋਂ ਰਚੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ।