ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਾੜ ਅਣਗਿਣਤ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਰ ਗਏ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਹਰ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ—ਉਸਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਸੱਤ ਮਹਾਦੀਪਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਭੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਫੇਰ ਤੋਂ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਧਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਸਵੈ-ਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਿਆਂ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਦੇ ਗਏ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਹੋ ਗਈ—ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਹੋਇਆ, ਓਸੇ ਸਮੇਂ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਗਿਆਨ, ਮਹਾ-ਮੋਹ, ਜਿਹਨੂੰ ਤਮਸ ਤੇ ਅੰਧਸ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਅਗਿਆਨ ਮਹਾ-ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਪੰਜ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਉਸ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਬਿਨਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ, ਨਿਰਜੀਵ ਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ “ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਵਰਖ” (ਪਹਿਲੇ ਦਰਖ਼ਤ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਅਸਰਦਾਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸੋਚ ਕੀਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਗਏ, ਇੱਕ ਆੜੀ ਧਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਇਸ ਤੋਂ ਆੜੀ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਨਮੇ, ਜੋ “ਆੜੀ ਧਾਰ” ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, “ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ” ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਾਤਵਿਕ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ “ਉੱਪਰ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ” ਹੈ, ਜੋ ਉੱਪਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉੱਪਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ “ਉੱਪਰ ਧਾਰ” ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ; ਇਹ “ਉੱਪਰ ਧਾਰ” ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਤਵਗੁਣੀ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣੇ, ਇਹ “ਸਤਵਜਾਤ” ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤੀਜੀ, ਉੱਪਰ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਹ ਉੱਪਰ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ “ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ” ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉੱਪਰ ਧਾਰ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਬਣੇ, ਤਦ ਦਇਆਲੁ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸੋਚ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ, ਜੋ ਸਰਵ-ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਗਏ, ਸੱਚ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾ “ਅੱਗੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ” ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ “ਅੱਗੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਰਜੋਗੁਣ ਦ੍ਵਾਰਾ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰੇ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹਨ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅੱਗ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ “ਅੱਗੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਰਚਨਾ “ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਰਚਨਾ” ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ: ਉਲਟਾਓ, ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ। ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟਾਓ ਹੈ; ਪਸ਼ੂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਨੌਵੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਰਚਨਾ ਵੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੰਡ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੰਡ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇਹ “ਚੱਖਣ ਵਾਲੇ”, “ਅਸਥਿਰ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ” ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਲਟਾਓ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ “ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ” ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ “ਸੂਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ” ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੀਜੀ, ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, “ਇੰਦ੍ਰੀ ਰਚਨਾ” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ “ਅਚਲ ਜੀਵ” ਹਨ। ਫਿਰ, ਸੱਤਵੀਂ ਰਚਨਾ “ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ” ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਨ; ਅਠਵੀਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਸਤਵਗੁਣ ਅਤੇ ਤਮਸਗੁਣ ਦੋਹਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦੂਜੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਹਨ; ਮੁੱਖ, ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਰ ਰਚਨਾ ਨੌਵੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਿਨਾ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਛੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਚਨਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਨੌਂ—ਮੁੱਖ ਤੇ ਦੂਜੀਆਂ—ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਰਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ: ਰਭੂ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਇਹ ਦੋ ਉੱਪਰ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ; ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ, ਅਠਵੀਂ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹਨ। ਵਰਾਹ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਹੇ; ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲਾ ਕੇ, ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੰਸ਼, ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੈਰਾਗ ਵਿਚ ਆਸਰਾ ਲਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਜਨਮੇ, ਇਥੇ “ਕੁਮਾਰ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਸਨਤਕੁਮਾਰ” ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ: ਸਨੰਦ, ਸਨਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਵੀ।