ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਸਥਿਰ ਤੇ ਚਲਦੀ ਹੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ, ਤਦ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਭਰੇ। ਇਹ ਪਰਮਪੁਰਖ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਰ ਹਨ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ। ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਖਾਲੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾਰਾਇਣ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ 'ਨਾਰਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ, ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੁਗਨੂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਬਿਨਾ ਭਟਕਾਏ, ਪੂਰਵ ਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਸਨੇ ਬੜੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਆਕਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ, ਜਦ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਵਿਆ ਆਕਾਰ ਸੋਚਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕਿਹੜਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਯੋਗ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ।" ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਪਹੁੰਚ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਲਿਆ ਸਕੇ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਦਾਨ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦੇ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ ਖੜਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਜਹਾਜ਼। ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਮੁੜ ਡੁੱਬੀ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ, ਉਸਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੰਡ ਲਈ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਲੇਅ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਉਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਠੰਢ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਰੱਖੇ ਗਏ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਡੋਲ ਪਹਾੜ ਬਣ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਿਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਅਚਲ' (ਅਡੋਲ) ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਢੇਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਸ਼ਿਲੋਚਯ' (ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਪਹਾੜ ਲੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਏ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਹਰ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਮੁੜ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ। ਇੰਝ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਸਵੈ-ਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ ਪਿਛਲੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ; ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ: ਅਗਿਆਨਤਾ, ਵੱਡਾ ਮੋਹ, ਅਤੇ ਜੋ ਤਮਸ ਤੇ ਅੰਧਸ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਪੰਜ-ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹੈ। ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਨੂੰ ਅੰਕੁਰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਬੇਸੂਧ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਤਮਾ-ਢੱਕੇ ਜੀਵ 'ਮੂਲ ਵ੍ਰਿਖ' (ਮੂਲਕ ਰੁੱਖ) ਕਹਾਏ। ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਮੂਲਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਮਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਇਕ ਤਿਰਛੀ ਧਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਉਸ ਤੋਂ ਤਿਰਛੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਨਿਕਲੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ 'ਤਿਰਛੀ ਧਾਰ' ਕਹਾਏ। ਇਹ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਸੋਚਿਆ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਤਵਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 'ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ' ਹੈ, ਜੋ ਉੱਪਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉੱਤੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਕਹਾਏ। ਇਹ ਜੀਵ ਸੁਖ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਪਰਪੂਰਨ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹਾਏ। ਸਤਵ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਤਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੀਜੀ, ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਜੀਵ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਬਣੇ, ਦਇਆਲੁ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਹੈ, ਹੋਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ, ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ 'ਆਗੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ' ਕਹਾਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅੱਗੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਗੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।