ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਵਸਤਾਂ ਉਹ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਰਸ਼ਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੇਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਨੀ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਓਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀ ਗਿਆਨ ਉਸ ਕੋਲ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ, ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਜਨਮਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਨਮਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਸਤ-ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭੂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਦੀ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਖੇਤਰ-ਜ੍ਞ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਏਕਮਾਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਵੈੰਭੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੂਜਾ-ਯੋਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਰਵਭੌਮ ਦਰਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਚਲਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਰਕ੍ਸ਼ਕ; ਉਹ ਆਦਿਤਯ, ਕਪਿਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ, ਤੇ ਅੱਗ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭ੍ਰੂਣ ਵਜੋਂ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਭ੍ਰੂਣ ਵਜੋਂ ਜਨਮਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਣਯਗਭਰ (ਸੁਵਰਨ-ਗਰਭ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ-ਆਤਮਾ ਸਵੈੰਭੂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮਾਪਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜੋ ਪਰਮ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਾਰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਂ ਦੂਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਅੰਤ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦਿਨ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਨੇ ਹੀ ਦਿਨ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਕਲਪ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਕਲਪ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ, ਸਵਾਇੰਭੂ ਮਨੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਮਨੂਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ, ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਤੇ ਪਰਬਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਹਰ ਇਕ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਦਰਮਿਆਨੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੰਝ ਹੀ ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਜੇ ਆਉਣੀਆਂ ਹਨ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇੰਝ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ; ਉਸ ਸ਼ਾਂਤ, ਇਕ-ਰੂਪ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ, ਜਦ ਸਾਰਾ ਚਲਣ ਤੇ ਅਚਲਣ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਨਾਰਾਏਣ ਦੋਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਤੋਗੁਣ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਜਾਗ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਖਾਲੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਇੱਥੇ ਨਾਰਾਏਣ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ “ਨਾਰਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਰਾਏਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਰਚਨਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਜੋਂ, ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੁਗਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਚਕ੍ਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਸੋਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਰੂਪ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਾਂ? ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਯੋਗ ਵਾਰਾਹ (ਸੂਰ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ।” ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਜੈਯ ਹੋ ਕੇ, ਬੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫੜਿਆ, ਤੇ ਖੁਦ ਵੀ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਦਾਨ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ; ਧਰਤੀ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੋਂਡ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੰਭਾਲਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਖੜਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਜਹਾਜ਼। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬੀ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੰਡ ਲਈ, ਕੰਵਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਰਬਤ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਰਚਨਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਲਯ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਰਬਤ ਉਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਠੰਡ ਨਾਲ, ਉਸ ਇਕ-ਰੂਪ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹਵਾ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ; ਜਿਥੇ ਵੀ ਉਹ ਰੱਖੇ ਗਏ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਅਚਲ ਪਰਬਤ ਬਣ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਿਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਅਚਲ' (ਪਰਬਤ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ 'ਸ਼ਿਲੋਚਯ' (ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੇ ਢੇਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।