ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਾਹ ਵਾਂਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਥਿਰ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹਿਰਣ ਪਹਿਲਾਂ ਬੇਕਾਬੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਨਿਕਾਸ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦਿਵੀਂ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚ ਗੁਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਫਿਰ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਚਮਕ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ—ਇਹ ਚਾਰ ਗੁਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੂਰਨ ਸੰਯਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਮਕ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਤੇਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ, ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ ‘ਪ੍ਰਸਾਦ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਾਰ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਆਨ। ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਲ, ਦੇਵਦੱਤ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ—ਇਹ ਪੰਜ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਹਵਾ ਚਲਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਪਾਨ ਖੁਰਾਕ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਰੋਗ ਆਦਿ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਦਾਨ ਹੈ। ਸਮਾਨ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਤੁਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਗ ਡਕਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੂਰਮ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਕਲ ਭੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਦੱਤ ਜੰਭਾਈ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਧਨੰਜਯ ਵੱਡੀ ਧੁਨੀ ਹੈ ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਸ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਚੌਥਾ ਭੇਦ ਚਾਰਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ, ਮਹਾਨ, ਪ੍ਰਜÑA, ਮਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਚਿਤਿ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਖਿਆਤੀ, ਸੰਵਿਤ, ਫਿਰ ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਮਤੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਰਵਭੌਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਾਪ ਤੇ ਗੁਫਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੇ ਫੈਲਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿਤਿ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੀ ਹੈ ਭੋਗ ਵਾਸਤੇ; ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਯਾਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਵਿਤ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਿਆਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਈਸ਼ਵਰ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਮਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਰੋਕ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਯਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਜਹਿਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਠੀਕ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ ਦੇ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਲਈ ਠੀਕ ਅਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਚਾਹੇ ਅੱਗ ਦੇ ਕੋਲ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਸੁੱਕੀ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ, ਢਹਿ ਗਈ ਗਉਸ਼ਾਲਾ, ਜਾਂ ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ—ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਹੀ ਸ਼ੋਰ ਜਾਂ ਡਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਚਿਊਂਟੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ, ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਮੱਖੀਆਂ-ਮੱਛਰਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰਕ ਪੀੜਾ ਜਾਂ ਮਨ-ਮੁੜੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੁਪੀ, ਮੰਗਲਮਈ, ਸੁਖਦਾਈ ਥਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ—ਚੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖੇਤ ਵਿੱਚ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਕਾਈ ਥਾਂ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਈ ਥਾਂ, ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਨਾ ਹੋਣ। ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੋਤਾ ਹੋਇਆ, ਸੁੰਦਰ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਤੇ ਕਾਲੀ ਅਗਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੋਵੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਛਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਤ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਕੁਸ਼ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੇਸ ਹੋਈ ਥਾਂ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ), ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਸਵਸਤਿਕ, ਬੱਧ, ਪਦਮ ਜਾਂ ਅਰਧ-ਪਦਮ ਆਸਨ ਲੈ ਕੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਇਕਤ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ। ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟ ਇਕਸਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਘੁੱਟ ਵੀ, ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਤੇ ਮਜਬੂਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬੈਠੇ। ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਸੰਯਮਿਤ, ਛਾਤੀ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖੀ ਹੋਈ, ਐੜੀਆਂ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਗੋਪਨ ਅੰਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਸਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਚਾ, ਦੰਦ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਗਣ, ਨੱਕ ਦੇ ਆਗੇ ਤੱਕ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ। ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਰਜਸ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਰਜਸ ਨੂੰ ਸਤ੍ਵ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਓਮ ਰੂਪ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਰ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੀ ਗੁੰਢ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।