ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੰਯੋਜਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਗੰਧ ਦਾ ਗੁਣ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁੱਖਮ ਗੁਣਤਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਸੁੱਖਮਤਾ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ 'ਅਵਿਭਾਜਿਤ' ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸ਼ਾਂਤਤਾ, ਤੀਬਰਤਾ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਹੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੈਕਾਰਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਵੈਕਾਰਿਕ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦਸ ਵੈਕਾਰਿਕ ਦੇਵਤੇ ਅਧਿਪਤਿ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਰਵੀਂ ਇੰਦ੍ਰੀ ਮਨ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁਹਿ-ਸਭਾਵਾ ਹੈ। ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਨੱਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਨਯੁਕਤ ਹਨ। ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਲਿੰਗ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਵਾਣੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ: ਚਲਣ, ਵਿਸਰਜਨ, ਆਨੰਦ, ਹੂੰਨਰ ਅਤੇ ਬੋਲਣਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਹੀ ਗੁਣ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਪਰਸ਼ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਵਾਯੂ ਦੋਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ—ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਰੂਪ ਦਾ ਗੁਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਸ ਦੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਜਲ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਜਦੋਂ ਗੰਧ ਦਾ ਗੁਣ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਾਰੇ ਗੁਣ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ, ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥੂਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹ-ਭਾਵ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਯਾਦ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ, ਭੂਮੰਡਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਥਿਰ ਹਨ, ਯਾਦ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਅਗਲੀ ਰਚਨਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਲੇ ਦਾ ਗੁਣ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੰਧ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜਲ ਦਾ ਗੁਣ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਇਹ ਗੁਣ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਜਲ ਜਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਤੱਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਗੁਣ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਅੰਡ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਡ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਇਕਠੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਡ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਪਾਣੀ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਅੱਗ ਨੇ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਗ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਹਵਾ ਨੇ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ, ਹਰ ਵਾਰ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਘੇਰਿਆ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਤੱਤ-ਤੱਤਵ ਨੇ, ਤੱਤ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਮਹੱਤਤੱਤ ਨੇ, ਅਤੇ ਮਹੱਤਤੱਤ ਨੂੰ ਅਵਿਅਕਤ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਵ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਗ੍ਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਭੀਮ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਡ ਸੱਤ ਕੁਦਰਤੀ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਠੋ ਤੱਤ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਤੱਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ, ਜੋ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ; ਪਰਮ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਅੰਡ ਦਾ ਮੂਲ ਹਨ, ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਡ ਵਿੱਚੋਂ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਸਾਧਨ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਪਹਿਲਾ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੋਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਹਨ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਜਗਤ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਸਰਸਵਤੀ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਹਵਾ—all ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਗਤ ਅਤੇ ਅਜਗਤ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਸ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਲੰਮੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਥ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ 'ਲਯ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸਦੀ ਕੋਈ ਹੱਥ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਰਾਤ ਹੈ, ਨਾ ਲਯ—ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਰੂਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਹੱਥ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਟ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ—ਅੰਧਕਾਰ, ਸਤ੍ਵ ਤੇ ਰਜਸ—ਸਮੇਤ, ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰਲੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਚਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਜਗਤ, ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਰਜਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਰਮ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੋਗ੍ਯ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।