ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਜਾਣਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਸਲ ਨਿਵਾਸ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਸਰਵਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਕਰਕੇ 'ਈਸ਼ਵਰ' ਆਖਿਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤਿਆ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਵਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਉੱਚਤਮ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀਅ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਹੱਤ (ਮਹਾਨ ਤੱਤ) ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕਰਤੀਆਂ ਹਨ: ਸੰਕਲਪ (ਇਰਾਦਾ) ਅਤੇ ਅਧਿਅਵਸਾਯ (ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ)। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਦੋਂ ਰਜਸ ਗੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ (ਅਹੰਕਾਰ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਮਹੱਤ ਦੁਆਰਾ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਹਰੀ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ, ਜਦੋਂ ਤਮਸ ਗੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੱਤ-ਤੱਤ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਧੁਨੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ (ਖਾਲੀ, ਸ਼ਬਦ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼) ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਧੁਨੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ ਧੁਨੀ ਹੈ। ਹਵਾ, ਬਦਲਾਅ ਰਾਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਸਪਰਸ਼ (ਟੱਚ) ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੇਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਅੱਗ) ਜਨਮਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੂਪ (ਫਾਰਮ) ਹੈ; ਹਵਾ, ਸਿਰਫ ਸਪਰਸ਼ ਰੱਖਦੀ, ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੇਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ, ਬਦਲਾਅ ਰਾਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਦ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਜਨਮਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸਵਾਦ ਹਨ। ਪਾਣੀ, ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦਾ, ਅੱਗ ਦੁਆਰਾ ਢਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਰੂਪ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ, ਬਦਲਾਅ ਰਾਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਿਲਾਪ (ਅਗਰੀਗੇਸ਼ਨ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਗੰਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸੁਖਸ਼ਮ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖਸ਼ਮਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ ਗੈਰ-ਵੱਖਰੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਤੀਬਰਤਾ, ਅਤੇ ਭ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਮੁੜ ਗੈਰ-ਵੱਖਰੇ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਅਹੰਕਾਰ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਤਵ ਗੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ) ਤੋਂ ਪਰਸਪਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਦੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਗਿਆਨ ਦੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੇ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੇ। ਇੰਦ੍ਰੇ ਸੰਦ ਹਨ; ਦਸ ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਦਾ ਗਿਆਰਾਂਵਾਂ ਸੰਦ ਮਨ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਗੁਣਤਾ ਰਾਹੀਂ ਦੋਹਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ, ਅਤੇ ਨੱਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ ਹਨ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ। ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਲਿੰਗ, ਹੱਥ, ਅਤੇ ਬੋਲ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੇ ਹਨ; ਚਲਣ, ਵਿਸਰਜਨ, ਸੁਖ, ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ, ਅਤੇ ਬੋਲਣ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ-ਦੇ ਕਾਰਜ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਸਪਰਸ਼ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹਵਾ ਦੋਹਰੀ ਹੋ ਗਈ—ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰੂਪ (ਫਾਰਮ) ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਅੱਗ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ—ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਅਤੇ ਰੂਪ। ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਦ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਵਾਦ ਹੈ। ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਅਤੇ ਸਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ਼ ਗੰਧ ਆ ਗਿਆ। ਗੰਧ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਸ਼ਾਂਤ, ਤੀਬਰ, ਅਤੇ ਮੋਹਤ distinctions ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਤ, ਪਰਸਪਰ ਮਿਲ ਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕ, ਭੂਮੀ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ, ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਅਗਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਿਛਲੇ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਾਣੋ ਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਤੱਤ, ਪਰਸਪਰ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਮਹਾਤੱਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ (ਕੌਸ्मिक ਐਗ) ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਐਗ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬਲੇ ਵਾਂਗ, ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਐਗ ਬਾਹਰੋਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਬਾਹਰੋਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਹੈ। ਅੱਗ, ਬਾਹਰੋਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਹੈ; ਹਵਾ ਬਾਹਰੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਹੈ। ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਤੱਤ-ਤੱਤ ਨਾਲ, ਤੱਤ-ਤੱਤ ਮਹੱਤ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮਹੱਤ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਰਵ ਐਗ ਦੇ ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਭਵ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਰੁਦ੍ਰ—ਮਹਾਨ—ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੀਮ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਾ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ—ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਕੁਦਰਤੀ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਐਗ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਢਕ ਕੇ, ਇਹ ਅੱਠ ਤੱਤ ਸਥਾਪਤ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿ ਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਪਾ ਲਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਸਪਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਐਗ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਐਗ ਤੋਂ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਜਨਮਿਆ, ਪੁਰੁਸ਼, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ, ਕਰਤਵ ਦੀ ਸਾਰੀ ਯੋਗਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਪਾਸੋਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਜਨਮੀ; ਉਸ ਦੀ ਸੱਜੀ ਪਾਸੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਜਨਮੀ। ਉਸ ਐਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ; ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਗ੍ਰਹਿ, ਅਤੇ ਹਵਾ—all ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਨ।