ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਰਚੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਫੈਲਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ "ਬ੍ਰਹਮਾ" ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ "ਪੂਰੀ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ "ਬੁੱਧੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ "ਖਿਆਤੀ" ਜਾਂ "ਪਰਸਿੱਧੀ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗੁਣਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਆਦਿ—ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ "ਮਹਤ" ਨੂੰ ਵੀ "ਖਿਆਤੀ" ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, "ਈਸ਼ਵਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ "ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ" (ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ) ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਨੰਦ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ "ਚਿੱਤਿ" (ਚੇਤਨਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਭ ਕਰਮ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ "ਸਮ੍ਰਿਤਿ" (ਸਮਝ/ਸਮਝੌਤਾ) ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਪੂਰੀ ਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ "ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ" ਅਤੇ "ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ" ਦੋਵੇਂ "ਸੰਵਿਦ" (ਚੇਤਨਾ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਸੰਵਿਦ" ਆਖਿਆ। ਗਿਆਨ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੀਮਾਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ "ਈਸ਼ਵਰ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਮ, ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਤੱਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਵਲੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। "ਮਹਤ" (ਮਹਾਨ ਤੱਤ), ਜਦ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲੀਲਾਵਾਂ ਹਨ—ਸੰਕਲਪ (ਇਰਾਦਾ) ਅਤੇ ਅਧ੍ਯਵਸਾਯ (ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ)। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਦ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ "ਅਹੰਕਾਰ" (ਮੈਤੁ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ "ਮਹਤ" ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਹਰੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਉਸੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ, ਜਦ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ-ਸਰੂਪ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੱਤ ਸਵਰੂਪ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ "ਧੁਨੀ" (ਆਵਾਜ਼) ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ; ਉਥੋਂ "ਆਕਾਸ਼" (ਅਸਥਾਨ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਵਾ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ "ਸਪਰਸ਼" (ਛੂਹ) ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਆਈ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਤੋਂ "ਅਗਨਿ" (ਅੱਗ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ "ਰੂਪ" (ਆਕਾਰ/ਰੰਗ) ਹੈ। ਹਵਾ, ਸਿਰਫ਼ ਸਪਰਸ਼ ਵਾਲੀ, ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ "ਰਸ" (ਸਵਾਦ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਥੋਂ "ਜਲ" (ਪਾਣੀ) ਆਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਰਸ ਹਨ। ਜਲ, ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਵਾਲਾ, ਅੱਗ ਵਲੋਂ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਲ ਨੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ਼ "ਗੰਧ" (ਸੁਗੰਧ) ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਉਥੋਂ "ਸੰਘਟਨ" (ਇਕੱਠ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਗੰਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਕਸ਼ਮਤਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ "ਅਵਿਭਾਜਯ" (ਅ-ਵੱਖਰੇ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸ਼ਾਂਤ, ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਮੂੜਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮੁੜ ਅਵਿਭਾਜਯ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਾਲੇ "ਵੈਕਾਰਿਕ" ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਆਪੋ-ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੈਕਾਰਿਕ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਦਸ ਵੈਕਾਰਿਕ ਦੇਵਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਰਵਾਂ "ਮਨ" ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਧਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਨੱਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ। ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਲਿੰਗ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਵਾਣੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ: ਚਲਣਾ, ਵਿਸਰਜਨ, ਸੁਖ, ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਬੋਲਣਾ। ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਪਰਸ਼ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਹਵਾ ਦੋਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ—ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼। ਇਉਂ ਹੀ, ਜਦ ਰੂਪ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਰੂਪ ਵੀ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ—ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ। ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਨਾਲ, ਜਲ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਧ ਦਾਖਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਮਿਲੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥੂਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤ, ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਮੂੜ ਵਿਭਾਜਨ ਇਉਂ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ, ਲੋਕਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਭੇਦ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਅਗਲੀ ਰਚਨਾ ਪਿਛਲੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਾਣੋ ਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਤੱਤ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਗੁਣ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਤੱਤ "ਪੁਰੁਸ਼" ਵਲੋਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਅਵਿਆਕਤ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ "ਬ੍ਰਹਮੰਡ" (ਕੌਸਮਿਕ ਅੰਡਾ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਡਾ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਪਾਣੀ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਹਵਾ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ।