ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਜਨਮਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਜੋ ਸੁਖਮ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ—ਅਜੋ, ਅਗੋਚਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਉਹ ਅਣਮਨਫ਼ੈਸਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸਮਤੋਲ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਅਭਾਜ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਲਤ ਸੀ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਤੋਂ, ਖੇਤ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਤੱਤ (ਮਹਤ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਮਹਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਅਣਮਨਫ਼ੈਸਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਤਵ ਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਜਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਅਤੇ ਮਹਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮਝੋ; ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਸੁਖਮ ਲਕੜੀ (ਲਿੰਗ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਖੇਤ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ, ਮਹਤ ਨੇ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਮਨ, ਮਹਤ, ਬੁੱਧਿ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਹਿਲਾ ਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਸਵਾਮੀ, ਗਿਆਨ, ਚੇਤਨਾ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਸੰਜਾਣ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਇਹ ਸਭ ਮਹਤ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁਸ਼ਿਆ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਸੁਖਮਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ (ਮਹਤ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਮਨੁਸ਼ਿਆ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਫੈਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ (ਭਰਣ ਵਾਲਾ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਲਾਭ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿ (ਬੁੱਧੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਖਿਆਤੀ (ਪਛਾਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ—ਗਿਆਨ ਆਦਿ—ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਤ ਨੂੰ ਖਿਆਤੀ (ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਿੱਧਾ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ਼ਵਰ (ਪ੍ਰਭੂ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਨਾ (ਗਿਆਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਨੰਦ ਲਈ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੱਤੀ (ਚੇਤਨਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ, ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਰਮ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿਤੀ (ਸ्मृति) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ, ਦੋਵੇਂ ਸੰਵਿਦ (ਸੰਜਾਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਵਿਦ (ਚੇਤਨਾ) ਕਿਹਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੀਮਾਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ਼ਵਰ (ਪ੍ਰਭੂ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਉੱਤਮ ਤੱਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਹਤ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ (ਇਰਾਦਾ) ਅਤੇ ਅਧਿਆਵਸਾਯ (ਨਿਰਣੇ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਦੋਂ ਰਜਸ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ (ਅਹੰਕਾਰ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਹਤ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਬਾਹਰੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ, ਜਦੋਂ ਤਮਸ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੱਤ-ਤੱਤ, ਬਦਲ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ (ਸਾਊਂਡ) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ (ਸਪੇਸ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਧੁਨੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਪਰਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਅਗਨੀ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੂਪ (ਫਾਰਮ) ਹੈ। ਹਵਾ, ਸਿਰਫ਼ ਸਪਰਸ਼ ਵਾਲੀ, ਰੂਪ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਬਦਲ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਰਸ (ਟੇਸਟ) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਜਲ (ਵਾਟਰ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਲ, ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਨਾਲ, ਅਗਨੀ ਦੁਆਰਾ ਘੇਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜਲ, ਬਦਲ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਗੰਧ (ਸਮੈਲ) ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ, ਸੰਘਣਾਪਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਗੰਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਤੱਤ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਸੁਖਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੁਖਮਤਾ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਵਿਵਕਤ (ਨਾਨ-ਡਿਫਰੈਂਸ਼ੀਏਟ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ, ਤੀਬਰਤਾ, ਅਤੇ ਭਰਮ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅਵਿਵਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ, ਜੋ ਸਤਵ ਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਗਿਆਨ ਦੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਉਪਕਰਨ ਹਨ; ਦਸ ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਰਵੀਂ ਮਨ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਦੁਹਾਈ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ, ਅਤੇ ਨੱਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ। ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਲਿੰਗ, ਹੱਥ, ਅਤੇ ਬੋਲੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਹਨ। ਚਲਣ, ਵਿਸਰਜਨ, ਆਨੰਦ, ਕਲਾ, ਅਤੇ ਵਚਨ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼, ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ਼ ਸਪਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਭੇਦਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹਵਾ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਵਾਲੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਰੂਪ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਫਿਰ, ਅਗਨੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ—ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ। ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਅਤੇ ਰੂਪ, ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਭੇਦਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਜਲ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰਸ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇਹ ਸੁਖਮ ਯਾਤਰਾ, ਮਹਤ ਤੋਂ ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੱਕ, ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।