ਇਹ ਯੋਗ ਦੇ ਉੱਚੇ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਪਰਮ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਉਤੇ ਅਟੁੱਟ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਧਾਰਣਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਰਹਿਣ, ਇਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸਮਾਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਰਾਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਨੂੰ ਯਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਯਮ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ: ਨਿਮਣ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਮਾਪ 12 ਮਾਤ੍ਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੋਵੇਂ 12 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੱਧਮ 24 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ 36 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਬ੍ਹ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ, ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਚੱਕਰ ਆਉਣ, ਰੌਂਗਟੇ, ਆਵਾਜ਼, ਚੇਤਨਾ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਹਿਲਣਾ ਅਤੇ ਕੰਬ੍ਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਬੀਜ, ਜਪ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਜਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਾਥੀ, ਹਿਰਣ ਜਾਂ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਅਣਗੌਲ ਜਾਂ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਹਵਾ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਹਵਾ ਅਸਥਿਰ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਯੋਗੀ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲਤਾ ਅਤੇ ਸਮਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਵੱਧਦਾ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਧੂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਭਿਆਸੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੁਚੱਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਲਤੀਆਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ, ਦਿਵਯ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਮੂਲ ਅਤੇ ਆਕਸਮਿਕ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੂਰਨ ਸੰਯਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ, ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਚਮਕ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਵੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ 'ਪ੍ਰਸਾਦ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ: ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ। ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਲ, ਦੇਵਦੱਤ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯਾ—ਇਹ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਹਵਾ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਅਪਾਨ ਖੁਰਾਕ ਆਦਿ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਨ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਗ ਆਦਿ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵਨ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਦਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਨ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਗ ਡਕਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੂਰਮ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਕਲ ਭੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਦੱਤ ਉਬਾਸੀ, ਅਤੇ ਧਨੰਜਯਾ ਵੱਡੀ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਸ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਉਪਾਧੀ ਚਾਰਾਂ ਲਈ ਹੈ: ਵਿਸ਼ਵ, ਮਹਾਨ, ਪ੍ਰਜ్ఞਾ, ਮਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਚਿਤੀ, ਸ੍ਰਮ੍ਰਿਤੀ, ਖਿਆਤੀ, ਸੰਵਿਤ, ਫਿਰ ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਮਤੀ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਜਾਣੋ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸ੍ਰਮ੍ਰਿਤੀ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸੰਵਿਤ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਿਆਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਈਸ਼ਵਰ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਮਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਰਥ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਰੋਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸਨੂੰ ਯਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਪ ਧਾਰਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਜਹਿਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਗੈਰ-ਈਸ਼ਵਰੀ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ, ਉੱਚਤਮ ਤਪਸਵੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਾਧੂ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਠੀਕ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ ਦੇ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਲਈ ਠੀਕ ਆਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਯੋਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਚਾਹੇ ਅੱਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਸਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ, ਢਹਿ ਗਏ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ—ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੋਰ ਜਾਂ ਡਰ ਹੋਵੇ, ਚਿਟੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹੋਣ, ਅਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੋਵੇ, ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਮੱਛਰ ਆਦਿ ਹੋਣ—ਉਥੇ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰਕ ਪੀੜਾ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਗੋਂ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ੁਭ, ਸੁਖਦਾਇਕ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।