ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਲਾਯੁਧ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਤਾ, ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬੁਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਉਰਧਵਚਕ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਵਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੈਤਿਆ ਨਰਕਾਸੁਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਸੰਘਾਰ ਦਿਤਾ। ਉਹ ਅਤੁਲ ਬਲ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਤੁਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੋਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਆਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਲਈ ਲੈ ਆਇਆ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਭਾਣੇ, ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਮੁਕਾ ਕੇ, ਅਚੂਤ ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜੋ ਵਧਾਪੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਦੁਆਰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਕਣਵਾ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਨਾਰਦ ਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡਾਰਕ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਫਿਰ, ਜਰਾ ਦੇ ਤੀਰ ਦੇ ਭਾਣੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿਤਾ, ਉਸ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਪਤਨੀਆਂ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਚੁੱਕ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਬਲਭਦਰ ਨੇ ਵੀ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਕੇ, ਨਾਗ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਦਿਤਾ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸੁਭਾਗਣ ਪਤਨੀਆਂ, ਰੁਕਮਣੀ ਦੇ ਆਗੂਪਨ, ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੀਆਂ। ਉਹ ਸਭ, ਅਗਨਿ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਰੇਵਤੀ ਵੀ, ਗਿਆਨੀ ਬਲਭਦਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਸਦੇ ਕਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ, ਹਰੀ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪਰਾਥਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਬੀਰਤਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਰਾਮਾ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਜੜਾਂ, ਕੁੰਦੀਆਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਸਾਮੱਗਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪਰਾਥਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਵੀ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਦੁਜੀ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਸੋਮ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਸੂਤ, ਤੂੰ ਮੁਢਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਾਇਆ ਨਹੀਂ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ, ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ।" ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਾਪਤ ਹਨ; ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਦੇਵਤਾ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੁਗੰਧ, ਰੰਗ, ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧੁਨ ਤੇ ਛੂਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਯੁ ਰਹਿਤ, ਸਥਿਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਗਰਭ ਹੈ, ਮਹੱਤਤੱਤ, ਪਰਮ, ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੂਪਤਾ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਉਹ ਅਜਨਮਾ, ਸੁਖਮ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਰਵਸੰਭਵ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਵ੍ਯਕਤ, ਅਜਾਣਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਸੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੀ; ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸਨ, ਉਸ ਅਭੇਦ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਸੀ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ, ਮਹੱਤਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਹੱਤਤੱਤ, ਜੋ ਸੁਖਮ ਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਤਵ ਗੁਣ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਤੇ ਮਹੱਤਤੱਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮਝੋ; ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਖਮ ਲਕੜੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਧਰਮ ਆਦਿਕ ਦੇ ਰੂਪ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਚਾਈ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ, ਮਹੱਤਤੱਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਮਹੱਤਤੱਤ, ਬੁੱਧੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪੂਰਵ ਗਿਆਨ, ਕੀਰਤੀ, ਪ੍ਰਭੁਤਾ, ਗਿਆਨ, ਚੇਤਨਾ, ਯਾਦ, ਸੰਵੇਦਨਾ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਇਹ ਸਭ ਉਸੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ (ਮਹਾਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਰ ਸਹਾਰਦਾ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵੰਡ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡਿਆਈ ਤੇ ਫੈਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ (ਭਰਨ ਵਾਲਾ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜੀਵ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝਦਾ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਗੱਲ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਸਮਝ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਛਾਣ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਖਿਆਤੀ (ਪਛਾਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ, ਗਿਆਨ ਆਦਿਕ ਰਾਹੀਂ, ਬਹੁਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਤੱਤ ਨੂੰ ਖਿਆਤੀ (ਯਸ਼ ਜਾਂ ਪਛਾਣ) ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਿੱਧਾ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ (ਪ੍ਰਭੂ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਾਥ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ (ਵਿਚਾਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੱਤ (ਚੇਤਨਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ—ਵਰਤਮਾਨ, ਭੂਤਕਾਲ ਤੇ ਭਵਿੱਖ—ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰਮਿਤੀ (ਸਮਝ ਜਾਂ ਯਾਦ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਤੇ ਉੱਚੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਸੰਵਿਦ (ਸਮਝ ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਵਿਦ (ਚੇਤਨਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।