ਇਕ ਸਮੇਂ ਮਹਾਨ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਮਰਮ ਬਾਰੇ ਸਿਖਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮੂਤਰ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਟਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਬਾਹਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਸਮੇਂ ਹੀ ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਸਤਾਦ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਲਗਣ ਵਾਲੀ ਕੋਲਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦ ਨੂੰ ਘੀ ਦੇ ਘੜੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ; ਇਸ ਲਈ, ਮਰਦ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ्य ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ; ਇਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਘੀ ਪਾ ਕੇ ਅੱਗ ਹੋਰ ਭੜਕਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਛਾ ਵੀ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੈਰਾਗ्य ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ्य ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਰਣਹਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਵੈਦ ਅਤੇ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਮਰਤਾ ਕੇਵਲ ਵੈਰਾਗ्य ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਕਰਮ, ਸੰਤਾਨ ਜਾਂ ਧਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ्य ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਰੋਕਣਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੈ। ਯਮਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਹੁਣ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ: ਸ਼ੁਧਤਾ, ਯਜ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਵੇਦ-ਅਧਿਆਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸਯਮਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਰਤ, ਉਪਵਾਸ, ਮੌਨ, ਅਤੇ ਸਨਾਨ—ਇਹ ਦਸ ਨਿਯਮ ਹਨ; ਲੋਭ-ਰਹਿਤਾ, ਸ਼ੁਧਤਾ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਤਪ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਪ, ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ, ਪਦਮ ਆਦਿ ਆਸਨ, ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁਧਤਾ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁਧਤਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦੋਵੇਂ—ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ—ਸ਼ੁਧਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਨੂੰ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸ਼ੁਧਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁਧਤਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁਧਤਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਡੁਬਕੀ ਲਗਾ ਕੇ ਵੀ ਅਸ਼ੁਧ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੌਦੇ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਜੀਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ੁਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁਧਤਾ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵੈਰਾਗ्य ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਲਗਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਹੈ ਸ਼ੁਧਤਾ ਦੀ ਸਿਖਿਆ। ਸਫਲਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਸ਼ੁਧ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਆਤਮ-ਨਿਯਮਤ ਅਤੇ ਧਰਮਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਉਹ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਗੀਆਂ ਤਪਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਵੇਦ-ਅਧਿਆਨ ਨੂੰ ਜਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪ—ਬੋਲੀ ਨਾਲ (ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ), ਫੁਸਫੁਸਾ ਕੇ (ਉੱਚਾ), ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ (ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ)—ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨ-ਜਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵੀ ਮਨ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ, ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਠੀਕ ਠੀਕ ਗੁਰੂ-ਭਕਤੀ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰੋਕਣਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ—ਇਹ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਧਾਰਣਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਢਿਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ, ਮਨ ਦੀ ਇਕ-ਚਿੱਤਤਾ ਧਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰੀਰ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਠਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਯਮ ਹੈ। ਯਮ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਨਰਮ, ਮਧਯਮ ਅਤੇ ਉੱਚਾ। ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੇ ਰੋਕਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਮਾਪ 12 ਮਾਤਰਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ 12 ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵੀ 12, ਅਤੇ ਮਧਯਮ 24 ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ, ਜੋ ਉੱਚਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ, 36 ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਬਣ ਅਤੇ ਉਠਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਲਈ, ਰੋਮਾਂਚ, ਧੁਨੀ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਹਿਲਣਾ ਅਤੇ ਕੰਬਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਬੀਜ-ਰਹਿਤ, ਜਪ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਜਪ, ਹਥੀ, ਹਿਰਨ, ਸਿੰਘ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਹਵਾ ਅਡੋਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਇਹ ਢਿਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਹਥੀ ਜਾਂ ਹਿਰਨ, ਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਢਿਕਾਵਟ ਅਤੇ ਸਮਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ੁਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ, ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤੀ, ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ, ਜਨਮਜਾਤ ਅਤੇ ਅਕਸਮਾਤ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੈ; ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੂਰਨ ਸੰਯਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ, ਤੇਜ ਹੈ; ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ, ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਵੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਾਦਤਾ 'ਪ੍ਰਸਾਦ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗ, ਵੈਰਾਗ्य, ਸ਼ੁਧਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।