ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁੱਝਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਆਮ ਸਿੱਖਾਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਐਸੇ ਹੀ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਹਿੰਸਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਹਿੰਸਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ, ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣੀਏ, ਤਰਕ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੀਏ, ਉਹੀ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਬਿਆਨ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਈਏ—ਇਹੀ ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਪਸ਼ਬਦ ਨਾ ਬੋਲੋ, ਤੇ ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਜਾਣ ਲਵੋ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਲਲੇਖ ਵੀ ਨਾ ਕਰੋ—ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵਸਤੂ, ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੋ, ਮਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ ਨਾ ਲਵੋ—ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਅਚੌਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ—ਅਰਥਾਤ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ—ਅਪਣਾਇਆ, ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਕੇਵਲ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੈਖਾਨਸ, ਵਿਦਾਰ, ਘਰ-ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਯੋਗ ਰਖਣਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੈ। ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਲਈ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ, ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਥੇ ਕੁਝ ਹਾਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤਤ ਨਾਰੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਚੋ; ਬੁਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੁਰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਨਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਕਾਰਜ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਆਖੇ, ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ। ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਮੰਨੋ, ਤੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਘਿਊ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਵਾਂਗ; ਇਸ ਲਈ, ਨਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ ਰਹੋ। ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਬੋਲ ਰਾਹੀਂ ਵੈਰਾਗ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋਗੀ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੈਰਾਗੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵੈਦ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਤੀਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਮਰਤਾ ਕੇਵਲ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਰਮ, ਸੰਤਾਨ ਜਾਂ ਧਨ ਨਾਲ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਵੈਰਾਗ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰੀ ਸੰਯਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਯਮਾਂ (ਰੋਕਾਂ) ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਨਿਯਮਾਂ (ਆਚਰਨਾਂ) ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਯਜ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਵੇਦ ਪਾਠ ਤੇ ਇੰਦਰੀ ਸੰਯਮ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਵਰਤ, ਉਪਵਾਸ, ਮੌਨ, ਸਨਾਨ, ਅਲੋਭ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਤਪ ਇਹ ਦਸ ਨਿਯਮ ਹਨ। ਜਪ, ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ, ਪਦਮ ਆਸਨ ਆਦਿ, ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਨੂੰ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਗ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਲਾ ਕੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਲ-ਜੰਤੂਆਂ ਜਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਤਿਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਫਲਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਪਵਿੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਲਾਭਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਗੀਆਂ ਤਪਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੇਦ ਪਾਠ ਨੂੰ ਜਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਓਂਕਾਰ ਦੀ ਜਪ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਬੋਲ ਕੇ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਹੈ; ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਮਨ-ਮਨ ਜਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਸਕਤੀ ਵਲ ਵਧਣ ਤਾਂ ਝੱਟ ਸੰਯਮ—ਇਹ ਸਭ ਸਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਣਾ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਧਾਰਣਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਮਾਧੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਮਨ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਧਿਆਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਸੂਝ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਇਹੀ ਸਮਾਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਨੂੰ ਯਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਯਮ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ: ਮਧੁਰ, ਮਧ੍ਯਮ ਅਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ। ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ 12 ਮਾਤ੍ਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ 12 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵੀ 12, ਤੇ ਮੱਧਮ 24 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ, 36 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪਸੀਨਾ, ਫਿਰ ਕੰਬ, ਫਿਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ, ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਤੇ, ਕੰਬ, ਧੁਨੀ, ਸੂਝ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਹਿਲਣਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਵੇ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਬੀਜ, ਜਪ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਜਪ, ਹਾਥੀ, ਹਿਰਨ ਜਾਂ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ—ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਰਾਹ ਦੱਸੇ।