ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਕਤਾਰ, ਯੋਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸুমੰਤੁ, ਬਰਬਰੀ, ਕਬੰਧਾ, ਕੁਸ਼ਿਕੰਧਰ, ਪਲਕਸ਼, ਦਾਲਭਿਆਯਣੀ, ਕੇਤੁਮਾਨ, ਅਤੇ ਗੋਪਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਭੱਲਾਵੀ, ਮਧੁਪਿੰਗ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ — ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸੀ — ਉਸੀਕਾ, ਬ੍ਰਹਦਸ਼ਵਾ, ਦੇਵਲਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ, ਅਗਨੀਵੇਸ਼, ਯੁਵਨਾਸ਼੍ਵ, ਸ਼ਰਦਵਸੁ, ਚਗਲਾ, ਕੁੰਡਕਰਣ, ਕੁੰਭਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਹਕਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਆਏ। ਉਲੂਕਾ, ਵਿਦ੍ਯੁਤਾ, ਮੰਡੂਕਾ, ਆਸ਼ਵਲਾਯਨ, ਅਕਸ਼ਪਾਦ, ਕੁਮਾਰ, ਉਲੂਕਾ (ਫਿਰ), ਅਤੇ ਵਤਸਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਨ। ਕੁਸ਼ਿਕਾ, ਗਰਭਾ, ਮਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਕਉਰੁਸ਼੍ਯਾ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ — ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ — ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪਾਸ਼ੁ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਭਾਵਾ (ਸ਼ਿਵ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ੁਪਤਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯੋਗ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਗਲੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਥ ਦਾ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਨਾਬੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਇਹ ਯੋਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਹੈ; ਨਾਬੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨੀਵਾਂ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਭ੍ਰੂ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਲਈ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਨ ਇੱਕ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਆਪ-ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਯੋਗ’ ਸ਼ਬਦ ਮਹੇਸ਼ਾ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ — ਨਿਰਵਾਣ — ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਾੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਤੋਂ ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ, ਮਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ (ਵਿਕਲਪਾਂ) ਦੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਇੱਥੇ ਅੱਠ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਯਮ, ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ; ਤੀਜਾ ਆਸਨ, ਚੌਥਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ। ਪੰਜਵਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ, ਛੇਵਾਂ ਧਾਰਨਾ; ਸੱਤਵਾਂ ਧਿਆਨ, ਅੱਠਵਾਂ ਸਮਾਧੀ। ਯਮ austerity ਅਤੇ restraint ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਹਿੰਸਾ (ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ) ਯਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ (ਸ਼ੁੱਧਤਾ), ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ (ਅਲੋਭ) — ਇਹ ਨਿਯਮ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ; ਯਮ ਉਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਕੰਮ ਕਰਨਾ — ਇਹ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ, ਸੁਣਿਆ, ਤਰਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ — ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਬਾਰੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣੀਆਂ; ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ — ਇਹ ਹੋਰ ਨਿਯਮ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵਸਤੂ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਨਾ ਲੈਣੀ — ਇਹ ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਮਨ, ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੰਭੋਗ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ — ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਵੈਖਾਨਸ, ਵਿਦਾਰ, ਵਿਆਹ-ਸ਼ੁਦਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ — ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ, ਦੋ-ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਥੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਹਿੰਸਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਪਖਾਣਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਹਰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਵੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਜਿਵੇਂ ਜਲਦੀ ਸੜਨ ਵਾਲਾ ਕੋਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਘੀ ਵਾਲਾ ਭੰਡਾ; ਇਸ ਲਈ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ (dispassion) ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭੋਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘੀ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅਮਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੈਰਾਗੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਰਣ ਵਾਲਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਅਮਰਤਾ ਸਿਰਫ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਵੈਦਾਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਐਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਰਮ, ਸੰਤਾਨ ਜਾਂ ਧਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ, ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਿਯਮਤ ਸਮਿਆਂ ’ਤੇ ਅਭਿਸ਼ਕ ਕਰਨਾ (abstinence) — ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੈ। ਯਮਾਂ (ਰੋਕ-ਟੋਕ) ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਨਿਯਮਾਂ (ਆਚਰਨ) ਸੁਣੋ: ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਯਜਨਾ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਵੈਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਯਮਤਾ। ਵ੍ਰਤ, ਉਪਵਾਸ, ਮੌਨ, ਅਤੇ ਸਨਾਨ — ਇਹ ਦਸ ਨਿਯਮ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ, ਅਲੋਭ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਤਪ। ਜਪ (ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਣ), ਸ਼ਿਵ ਭਗਤੀ, ਆਸਨ (ਜਿਵੇਂ ਪਦਮ ਆਸਨ), ਆਦਿ; ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।