ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਸਰਵ ਦੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਇਕ ਅੰਡਾ ਜਨਮਿਆ। ਇਸ ਅੰਡੇ ਤੋਂ, ਸਰਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼্ণੂ ਅਤੇ ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਯੁਸ਼ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਰਮਾਂ, ਯੁਗਾਂ, ਕਲਪਾਂ, ਉਸਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਵਰ੍ਹਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਧਰਮ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰੀ ਅਤੇ ਨਰ ਸਵਭਾਵ, ਵਿਰਿੰਚੀ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਉਸਦੇ ਵਿਲਾਪ ਵਿਚ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼্ণੂ ਵਿਚ ਵਿਵਾਦ, ਲਿੰਗ ਦਾ ਨਵਾਂ ਉਤਪੱਤ, ਸ਼ਿਲਾਦਾ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਰੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦੁਲਭਤਾ, ਸ਼ਿਲਾਦਾ ਤੇ ਇੰਦਰ ਵਿਚ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਤਿਸ਼ਯ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮਿਲਾਪ, ਵਿਆਸ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ-ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ। ਕਲਪਾਂ ਵਿਚ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਅਤੇ ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ ਵਿਚ ਹਰੀ ਦੇ ਸੂਰ ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮేఘਾਵਾਹਨ ਕਲਪ ਦੀ ਕਥਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਮੁਨੀਜਨਾਂ ਵਿਚ ਲਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਇਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਵਿਸ਼্ণੂ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਚ ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਰਣਨਾ ਹੋਈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੱਖ ਦਾ ਪਤਨ, ਫਿਰ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਦੱਖ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਲਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ, ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਗਏ। ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਭਵ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੰਧਿਆ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਾਸ ਅਤੇ ਅਰਧਚੰਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ, ਅਤੇ ਅਤਿ ਵਿਲਾਸ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਭੈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸਤੀ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼্ণੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸ਼ਾਪ, ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਕ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਾਸਨ ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਗ੍ਰਹਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਲਿੰਗ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਫਲ, ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ, ਦਧੀਚੀ ਅਤੇ ਉਪੇਂਦ੍ਰ ਵਿਚ ਵਿਵਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨੰਦੀ ਦੇ ਜਨਮ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨਾਰੀ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਰਮ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠਾਂ ਦੀ ਵਧੀਕ ਵੰਸ਼ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਾਸ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਦੀ ਦੁਸਟਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰਭੀ ਦਾ ਬੰਧਨ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਸੋਗ, ਅਰੁੰਧਤੀ ਦੀ ਵਿਲਾਪ, ਵਧੂ ਦਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਪਰਾਸ਼ਰ, ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਅਵਤਾਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯਤਾ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ, ਉਜਾਗਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਗਤਿਵਿਧੀ, ਜੀਵਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ, ਯੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਨੰਦੀ-ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਪਾਠ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਪੰਜ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਰਜੋ-ਵਤੀ ਨਾਰੀਆਂ ਦਾ ਆਚਰਨ, ਚੰਗੇ ਸਨ੍ਤਾਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਵਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਭੋਗ ਦੇ ਨਿਯਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਵਰਣ ਲਈ ਖਾਣ ਯੋਗ ਅਤੇ ਅਯੋਗ ਪਦਾਰਥ, ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜ਼ਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਲੋਕ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਨਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਧਰਮਰਾਜ ਦਾ ਨਗਰ, ਪੰਚਾਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ, ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਦਾ ਨਾਸ, ਸ਼ਵੇਤ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਵਿਚ ਸੰਵਾਦ, ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤ ਲਈ ਕਾਲ ਦਾ ਨਾਸ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਦੇਵਦਾਰ ਵਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕਥਾ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਗਾਥਾ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਦਾ ਚਲਣ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਪਰਮ ਗਿਆਨ, ਹਰੀ ਦੇ ਮੱਛ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਣੂ ਦਾ ਹਰੇਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਇਹ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਣੂ ਤੇ ਜਿਸ਼੍ਣੁ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਦਾ ਕਛੁਆ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੂੰ ਥਾਮਣਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਜਨਮ, ਕਉਸ਼ਿਕੀ ਦੀ ਪੁਨਰੁਤਪਤੀ, ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਯਾਦਵ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਦੀ ਦੁਸਟਤਾ, ਜੋ ਹਰੀ ਦਾ ਮਾਮਾ ਸੀ, ਹਰੀ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਨਰ ਦਾ ਉਤਪਤਿ, ਜੋ ਵੈਸ਼ਣਵ ਖੋਪੜੀ ਤੋਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਭਾਰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਹਰੀ ਵੱਲੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਨਯ ਪૃਥੂ ਵੱਲੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉਤਖਨਨ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਣੂ ਨੂੰ ਭਰਿਗੁ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸ਼ਾਪ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਧਵ ਦਾ ਦਵਾਰਕਾ ਵਾਸ ਤੇ ਉਸਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਦੁਰਵਾਸਾ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸ਼ਾਪ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰ ਪਾਤਰ, ਹਰ ਘਟਨਾ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।