ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਤੂੰ ਉਹ ਉੱਚਾ, ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।" ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਜੇ ਤੂੰ ਕੇਸ਼ਵ—ਸਰਵ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਜੋ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ, ਉਹ ਮੰਤਰ ਜਪਿਆ ਕਰ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ।" ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਮੰਤਰ, ਜੋ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਚਾਰ: 'ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ!'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਜਪਿਆ ਕਰ।" ਧਰੂਵ ਨੇ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਜਪ ਅਤੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਧਰੂਵ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਧਰੂਵ ਨੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਸਖਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ, ਕੇਵਲ ਜੜਾਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਖਾਂਦਿਆਂ, ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਮੰਤਰ ਜਪਿਆ। ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ, ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਭਿਆਨਕ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ, ਦੈਤ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ—ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ—ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਡਰਾਉਣੇ ਜੀਵ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਆਏ, ਪਰ ਜਦ ਉਹ 'ਵਾਸੁਦੇਵ' ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਸੁਨੀਤੀ, ਪਿਸ਼ਾਚੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਣੀ ਲੱਗੀ। "ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਉਂ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਆਪਣੀ ਲਾਚਾਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?" ਪਰ ਧਰੂਵ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ, ਉਸ ਥਾਂ ਸਾਰੇ ਵਾਘ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਵਾਘ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜਿਹੜਾ ਘਨੇ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹੋਇਆ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਧਰੂਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ। ਧਰੂਵ ਨੇ ਉਸਦੀ ਆਮਦ ਵੇਖੀ, ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ?" ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਕੇ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਸਰਵ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਵਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਧਰੂਵ ਤੇਜ ਨਾਲ 'ਵਾਸੁਦੇਵ' ਜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਕੋਨੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਧਰੂਵ ਨੇ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲਈ। ਉਸ ਨੇ ਹਰੀ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ: "ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਕੇਸ਼ਵ।" "ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ!" ਵਿਸ਼ਨੁ, ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਆ, ਧਰੂਵ ਪੁੱਤਰ। ਤੂੰ ਇਹ ਅਟਲ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਬਣ ਜਾ।" "ਇੱਥੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਪਰਮ, ਸਦਾ-ਥਿਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਆਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ।" "ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਥਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ: ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ 'ਵਾਸੁਦੇਵ' ਦਾ ਜਾਪ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ—" "—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ, ਨਮਸਕਾਰ ਸਮੇਤ, ਆਦਰ ਨਾਲ—ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਧਰੂਵ ਦੇ ਅਟਲ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ, ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਮਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਥਾਂ ਅਟਲ ਹੋ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਚਮਕਦਾਰ ਧਰੂਵ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਰਾਹੀਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰੂਵ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਅਟਲਤਾ ਧਰੂਵ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੈਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਵੇਰਵਾ ਸੁਣਾਓ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੱਛਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਹੋਈ; ਫਿਰ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਭੋਗ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਜਦ ਉਹ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੱਪ ਰਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਤਕ ਸੰਸਾਰ ਫਲੀਭੂਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਸੰਭੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਦਕਸ਼ ਨੇ ਜਨਮ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਯਸ਼ਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਪ, ਉੱਤੇ-ਥੱਲੇ, ਸਮਝੋ—" "—ਅਤੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਰਚੋ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਅੱਜ ਤਕ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਹਰਯਸ਼ਵਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ, ਦਕਸ਼ ਨੇ ਫਿਰ—ਜਨਮ ਰਾਹੀਂ—ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਸ਼ਬਲਾਂ ਕਹਾਏ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਬਲਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਆਖਿਆ, "ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਪ ਸਮਝੋ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰੋ।" "ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਆ ਜਾਵੋਗੇ, ਤਦ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਰਚਣਾ।" ਉਹ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਵੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਵੈਰੀਣੀ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਧੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸ ਧੀਆਂ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਤੇਰਾਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ, ਸੱਤਾਈ ਨੂੰ ਸੋਮ ਨੂੰ, ਚਾਰ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਭਰਿਗੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਦੋ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਦੋ ਅੰਗੀਰਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਆਰੰਭ ਤੋਂ, ਦਿਵਿਆ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸੁਣੋ: ਮਰੁਤਵਤੀ, ਵਸੂ, ਯਾਮੀ, ਲੰਬਾ, ਭਾਨੁ, ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ।