ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਇੱਕ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਸਵਰਭਾਨੂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਥਾਨ ਸੀ—ਇਹ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਕਾਰ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਘਟਣ-ਵਧਣ ਸਮੇਂ ਸਮਾਨ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਲੁਣਾਰ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜੀ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਭਾਨੂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਇਸ ਲਈ ਮਿਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸਨੂੰ ਧੱਕਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਸੋਲਵੇਂ ਭਾਗ ਨੂੰ ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਗਵ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਘਟ ਕੇ, ਜੋ ਯੋਜਨ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਕ੍ਰ ਤੇ ਸੌਰੀ, ਦੋਵੇਂ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਘਟੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਘਟ ਕੇ, ਬੁਧ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਤਾਰੇ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਨ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਕਾਰ ਤੇ ਗੋਲਾਈ ਵਿੱਚ ਬੁਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝੇ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਾਰੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਘਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ 400, 300, 200 ਯੋਜਨ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੋਈ ਮਾਪ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਸੌਰੀ, ਅੰਗੀਰਸ ਅਤੇ ਵਕ੍ਰਾ ਨੂੰ ਮੰਦ-ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਣੋ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵੇਰਵੇ ਨਾਲ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਸੋਮ, ਦੇਵਤਾ, ਵਾਸੁ ਹੈ। ਠੰਢੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਰਾਤ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਦਾ ਸੋਲਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਰਿਆਂ-ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਟਿਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਗ੍ਰਹਿ, ਅੰਗੀਰਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵਾ ਫਾਲਗੁਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੌਂ ਕਿਰਣਾਂ ਤੇ ਲਾਲ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਪੂਰਵਾਸ਼ਾਢਾ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਰੇਵਤੀ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਸੌਰੀ, ਸ਼ਨੇਸ਼ਚਰ, ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਸੌਮਯ, ਬੁਧ, ਧਨਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਪੰਜ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ; ਹਨੇਰਾ, ਮੌਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰੀ, ਸ਼ਿਖੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਲੇਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰਹਿ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਪਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਝ ਹੀ ਦੱਖ ਦੇ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਰਾਹੂ, ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਚੱਕਰ ਹੈ; ਭਰਣੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਭਾਰਗਵ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਜਾਣੇ ਜਾਣ; ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਉਸ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੋਸ਼ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਪੁੱਛਲ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧੂਮਵਾਨ; ਅਤੇ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰੁਵ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਾਵਿਸ਼ਠਾ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਅਯਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ; ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਰੁਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਸ਼ਿਰ, ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਘ, ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ, ਤੇ ਤਿੱਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਪਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਮੁਹੂਰਤ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਮੇਸ਼ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਯੁਗਾ ਸ੍ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਧਨਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ, ਦਿਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭਕ ਤੇ ਸਮਾਪਕ ਹੈ; ਪਰ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ, ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਸਿੱਧਾ ਆਰੰਭਕ ਹੈ। ਇੰਝ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਮਕਦਾਰ ਜਗਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਨਿਯਤੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਚਲਾਇਆ; ਉਹੀ ਆਧਾਰ, ਅਧਿਪਤੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਚਮਕਦਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਰਵੋਤਮ ਸਰੂਪ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਅੱਖ, ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਤਰਕ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਧੀਆ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪਰਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅੱਖ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪਾਣੀ, ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਗਣਨਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਾਰਣ ਤਾਰਿਆਂ-ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਮਾਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਧਰੁਵ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥੰਭ ਬਣਿਆ? ਇਸ ਬਾਰੇ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਥੋਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਜਾਣੂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ। ਉੱਤਾਨਪਾਦ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਧਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰਾਣੀਆਂ ਸਨ—ਸੁਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੂਚਿ। ਵੱਡੀ ਰਾਣੀ ਸੁਨੀਤੀ ਤੋਂ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ। ਧਰੁਵ ਨਾਮ ਦਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਜੋਤ, ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਿਰਫ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਪਰ, ਸੁਰੂਚਿ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ।