ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਦੱਖ ਦੇ ਧੀਆਂ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ’ਤੇ ਵਿਅਪਕ ਹਨ। ਸਿੰਹਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਵਰਭਾਨੂ, ਇੱਕ ਅਸੁਰ ਹਨ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਸੂਰਜ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵਤਾ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਵਸਵਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਤਾਪਦਾਰ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਆਵਾਸ ਜਲਮਈ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਹੈ। ਬੁਧ ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਆਵਾਸ ਵੀ ਜਲਮਈ, ਕੁਝ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਰ ਦਾ ਆਵਾਸ, ਜੋ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜਲਮਈ ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਹੈ। ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਦਾ ਆਵਾਸ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਅਤੇ ਨੌਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਆਵਾਸ ਪੀਲਾ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਦਾ ਆਵਾਸ ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਅੱਠ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਵਰਭਾਨੂ ਦਾ ਆਵਾਸ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਕੋਲ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਿਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਖੁਬੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਆਵਾਸ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿੱਟੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਾਰੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਜਲ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਘੇਰਾਈ ਉਸਦੇ ਚਕਰ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੋਣਾਂ ਵਧ ਹੈ। ਸਵਰਭਾਨੂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਇੱਕ ਗੋਲ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਵਰਭਾਨੂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸਥਿਤੀ ਤੀਜੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਵਰਭਾਨੂ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵਰਭਾਨੂ ਨੂੰ ਧੱਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸਵਰਭਾਨੂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ) ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਤੰਤਰ ਆਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਚਕਰਾਂ ਤੋਂ, ਯੋਜਨ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਮਾਪ ਕੇ, ਜੋ ਭਾਰਗਵ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੈ। ਵਕ੍ਰ (ਮੰਗਲ) ਅਤੇ ਸੌਰੀ (ਸ਼ਨੀ) ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਚਕਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਬੁਧ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਚਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝੇ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਾਰੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਮੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਸੌ, ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚਕਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੋਈ ਮਾਪ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਸੌਰੀ (ਸ਼ਨੀ), ਅੰਗੀਰਸ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ), ਅਤੇ ਵਕ੍ਰ (ਮੰਗਲ) ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਜਾਣੋ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿ, ਸੂਰਜ ਵਿਵਸਵਾਨ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇਆ, ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਚਮਕਦਾਰ ਗ੍ਰਹਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਇਆ। ਸੋਮਾ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਦੇਵਤਾ ਵਾਸੂ ਹਨ। ਠੰਢੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਰਾਤ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਭਰਿਗੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਕਰ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ। ਤਾਰਾ-ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤਿਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਅੰਗੀਰਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਨਮਿਆ। ਪੂਰਵ ਫਾਲਗੁਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਨੌਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਦੇਹ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਗ੍ਰਹਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਪੂਰਵਾਸ਼ਾਢਾ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਜਨਮਿਆ, ਰੇਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੌਰੀ (ਸ਼ਨੀ) ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਸੌਮ੍ਯ, ਬੁਧ, ਧਨਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ ਜਨਮਿਆ। ਹਨੇਰਾ, ਮੌਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਖੀ ਜਨਮਿਆ। ਮਹਾਨ ਗ੍ਰਹਿ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਪਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਇੰਝ, ਦੱਖ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀਆਂ। ਰਾਹੂ, ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ ਚਕਰ ਹੈ। ਉਹ ਭਰਣੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਭਾਰਗਵ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਜਨਮ ਦੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਕਰ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ; ਧੂਮਾਵਾਨ ਪੁੱਛਲ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ, ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਾਵਿਸ਼ਠਾ ਅੱਗੇ ਹੈ; ਅਯਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ; ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਾਲ; ਰੁਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਸ਼ਿਰ; ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਘ, ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਅਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਪਤਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਹੈ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਮੁਹੂਰਤ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਹੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸ਼ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਧਨਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਦਾ ਯੁਗ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ, ਦਿਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭਕ ਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਲਈ ਵੀ, ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਸਿੱਧਾ ਆਰੰਭਕ ਹੈ। ਇੰਝ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੋਤਿਸ਼ੀਕ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਨਾ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ। ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਚੱਕਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅਗਾਊ ਸੋਚ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ। ਉਹੀ ਸਭ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਅਧਿਪਤੀ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਹੈ।