ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਤਦੋਂ ਹਰ ਗ੍ਰਹਿ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੇਵਤਾ, ਸੋਲਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ, ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰਹਿ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਮੰਗਲ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗੀਕਾਰ ਹੋਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਨੀਦੇਵ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਗ੍ਰਹਿ, ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਬੁੱਧ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਹੂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਉਜਿਆਲੇ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਏ, ਸਵੈੰਭੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਲੋਂ ਉਪਜਾਏ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਐਸੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ, ਆਪਣੇ ਮਹੱਤਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਹਿ ਆਕਾਸ਼ੀਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਜੋ ਵਿਵਸਵਤ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਇਸ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਮਕਦਾਰ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ), ਜੋ ਇੱਕ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਵਾਸੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਭਾਗਰਵ ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਗੁਰੂ, ਅੰਗਿਰਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਬੁੱਧ, ਇੱਕ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਲੱਖਣ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਸ਼ਨੀਸ਼ਚਰ, ਸੰਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਅਗਨੀ, ਵਿਕੇਸ਼ੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਲਾਲ ਲੌਆਂ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ। ਦੱਖ ਦਾ ਧੀਆਂ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਵਰਭਾਨੁ, ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਅਸੁਰ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਵਿਵਸਵਤ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਤੇਜ਼ ਹੈ; ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਜਲਮਈ ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਵੀ ਜਲਮਈ, ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਵੀ ਜਲਮਈ, ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਲਾਲ ਤੇ ਨੌਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਪੀਲਾ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਲੌਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ਼ਨੀਸ਼ਚਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਾਲਾ ਤੇ ਅੱਠ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਵਰਭਾਨੁ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿੱਟੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਾਰੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਜਲ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਉਪਜੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਵਿਤਾ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਆਧਾਰ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਪਰਿਧੀ, ਚੱਕਰ ਦੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਸਵਰਭਾਨੁ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਇੱਕ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਸਵਰਭਾਨੁ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਥਾਨ ਤੀਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਇਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਕਲਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਮਾਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁੜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਕਲਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਸੂਰਜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵਰਭਾਨੁ ਨੂੰ ਧੱਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵਰਭਾਨੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਸੋਲਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਚੱਕਰਾਂ ਤੋਂ, ਯੋਜਨ ਦੇ ਥੱਲੇ ਤੋਂ ਮਾਪ ਕੇ, ਭਾਰਗਵ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸੌਰੀ ਦੋਵੇਂ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਚੱਕਰਾਂ ਤੋਂ, ਬੁੱਧ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਥੇ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜੋ ਰੂਪ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝੇ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਾਰੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਹਨ। ਚਾਰ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਸੌ, ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਹਨ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੋਈ ਮਾਪ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਸੌਰੀ, ਅੰਗਿਰਸ ਅਤੇ ਵਕ੍ਰ ਹੌਲੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਸੂਰਜ ਵਿਵਸਵਤ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਵਾਸੂ ਹੈ। ਠੰਢੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਰਾਤ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ; ਸੋਲਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਭਰਿਗੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਰਿਆਂ-ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤਿਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਉਪਜਿਆ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਅੰਗਿਰਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਜੰਮਿਆ। ਪੂਰਵਾ ਫਲਗੁਨੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਗੁਰੂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਨੌਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤੇ ਲਾਲ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ ਉਪਜਿਆ। ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਵਾਸ਼ਾਢਾ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਜੰਮਿਆ; ਰੇਵਤੀ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਸੌਰੀ (ਸ਼ਨੀਸ਼ਚਰ) ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਸੌਮਯ, ਬੁੱਧ, ਧਨਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਉਪਜਿਆ, ਪੰਜ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ; ਹਨੇਰਾ, ਮੌਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਖੀ ਜੰਮਿਆ। ਮਹਾਨ ਗ੍ਰਹਿ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਪਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੱਖ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜੀਆਂ। ਰਾਹੂ, ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਚੱਕਰ ਹੈ; ਉਹ ਭਰਣੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਭਾਰਗਵ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਜਾਣੇ ਜਾਣ; ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿ, ਤਾਰੇ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤਿ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਵਰਣਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।