ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੀ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅਮਰ ਹੈ—ਇਹ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰੇ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਚਮਕ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਹ ਤਾਰੇ ਹੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾਵਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ—ਸੂਰਜ ਸਾਰੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਚਾਨਣ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਯਜਨਾ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਲ ਦਾ ਚਾਨਣ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਾ ਤੱਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚਿੱਟੇਪਨ, ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਠੰਢਕ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਰੌਸ਼ਨ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਗੋਲ—ਜੋ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ, ਜਲਮਈ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਹਨ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਸੁਭਕਾਰੀ ਮਟਕੀ ਵਾਂਗ—ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਗੋਲ ਘਣੇ ਜਲ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਸੂਰਜ ਦਾ ਗੋਲ ਰੌਸ਼ਨ, ਘਣੀ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤਾਰਿਆਂ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਸੂਰਜੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਕਰ ਆਪਣੀ ਸੋਲਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰਹਾਇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਿਆ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਮਹਾਨ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਸ਼ਨੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਦੇਵਤਾ ਵੀ; ਬੁਧ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਹੂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ। ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਧਰਮੀ ਹਨ। ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ, ਸਵੈ-ਭੂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ; ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਅਟਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਥਾਵਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਪਿਛਲੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਣੇ, ਤੇ ਜੋ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ 'ਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਹਿ ਆਕਾਸ਼ੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ, ਜੋ ਵਿਵਸਵਤ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਇਸ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਮਕਦਾਰ ਸੋਮਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਵਾਸੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਰ, ਦੇਵਤਾ, ਭਾਰਗਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਉਪਾਸਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਅੰਗਿਰਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੁਧ, ਸੁਹਾਵਣਾ ਤੇ ਆਨੰਦਦਾਇਕ, ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ, ਅਜੀਬ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਸੰਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਅੱਗ ਵਿਖੇਸ਼ੀ ਤੋਂ ਜੰਮੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਲਾਲ ਲਪਟ ਹੈ। ਦਕ੍ਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਵਰਭਾਨੁ, ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਅਸੁਰ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਸੂਰਜੀ ਘਰ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਘਰ ਜਲਮਈ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਹੈ। ਬੁਧ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਘਰ ਜਲਮਈ, ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਰ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਜਲਮਈ ਤੇ ਚਿੱਟਾ, ਸੋਲਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਦਾ ਵਧੀਆ ਘਰ ਲਾਲ ਹੈ, ਨੌਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਘਰ ਪੀਲਾ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਲਪਟਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਦਾ ਘਰ ਕਾਲਾ ਹੈ, ਅੱਠ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ; ਸਵਰਭਾਨੁ ਦਾ ਘਰ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਕੋਲ ਇਕ ਕਿਰਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਉੱਚੀ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿੱਟੇ ਹਨ। ਇਹ ਘਣੇ ਜਲ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ; ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋਜਨ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਘੇਰਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ, ਚੱਕਰ ਦੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੁੱਗਣ ਹੈ; ਸਵਰਭਾਨੁ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਇੱਕ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਸਵਰਭਾਨੁ ਦਾ ਮਹਾਨ ਥਾਂ ਤੀਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਇਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜੀ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵਰਭਾਨੁ ਨੂੰ ਧੱਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨੂੰ ਸਵਰਭਾਨੁ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਸੋਲਵੇਂ ਭਾਗ ਨੂੰ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ) ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸਰਿਆਂ ਅਤੇ ਚੱਕਰਾਂ ਤੋਂ, ਜੋਜਨ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਮਾਪ ਕੇ, ਭਾਰਗਵ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ, ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸੌਰੀ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਧ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣੇ ਕਿ ਅਕਸਰ ਤਾਰੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਹਨ। ਚਾਰ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਸੌ, ਦੋ ਸੌ ਜੋਜਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਚੱਕਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧ ਜੋਜਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੋਈ ਮਾਪ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੂਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਸੌਰੀ, ਅੰਗਿਰਸ ਅਤੇ ਵਕ੍ਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਧੀਰੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ।