ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਉਪਿੰਦਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤੇਜਸਵੀਤਾ, ਸਭ ਦੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਮਹਾਦੇਵ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਇਹਿ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੇ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਕੇਵਲ ਸੂਰਜ ਹੀ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵੀ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਇਹ ਰਵੀ—ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸਵਰੂਪ ਜਾਣਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਇਥੇ, ਖਸ਼ਣ, ਪਲ, ਦਿਨ, ਰਾਤ, ਪੱਖ, ਇਹ ਸਭ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹੀਨੇ, ਸਾਲ, ਰੁੱਤਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਯੁਗ ਵੀ—ਸੂਰਜ ਦੇ ਬਿਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਕ੍ਰਮ, ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਕੋਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਲੜੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ; ਨਾ ਹੀ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਨਾ ਫੁੱਲ, ਨਾ ਜੜ੍ਹ, ਨਾ ਫਲ। ਜੇ ਸੂਰਜ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਪੱਕਣਾ, ਘਾਹ ਜਾਂ ਜੜੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਵਾਧੂਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਨਾ ਇੱਥੇ, ਨਾ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਜੀਵ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਾਸਕਰ—ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਸਮਾਂ, ਅੱਗ ਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਆਦਿਤਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ—ਚਲਤ ਤੇ ਅਚਲਤ—ਸਭ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਾਰਾ ਤੇਜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਉੱਚੇ-ਹੇਠਲੇ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ ਵਿਚ ਲਟਕਦੀ ਹੋਈ ਚਮਕਦੀ ਦੀਵਾ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ, ਉੱਤੇ-ਥੱਲੇ, ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ—ਇਹ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ, ਹਰਿਕੇਸ਼, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਚਾ, ਆਦਿਆ, ਸੰਨੱਧ, ਤੇ ਫਿਰ ਪਰਾ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰਵਾਵਸੁ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਰਾਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ, ਦੱਖਣੀ ਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਥੱਲੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ; ਹਰਿਕੇਸ਼, ਜੋ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਤਾਰੇ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਜੋ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਬੁਧ ਲਈ ਕਿਰਣ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਚਾ, ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁਕਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਸੰਨੱਧ ਮੰਗਲ ਦੀ ਕਿਰਣ ਹੈ; ਛੇਵੀਂ ਸਰਵਾਵਸੁ, ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ) ਦੀ ਕਿਰਣ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਰਣ ਸ਼ਨੀ (ਸ਼ਨੇਸ਼ਚਰ) ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵੀ; ਉਹ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਤਾਰੇ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੁੰਨਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿੱਟੇਪਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ, ਸਾਰੇ—ਕੋਈ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ—ਸੂਰਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ। ਯਜਨਾ ਤੇ ਗਤੀ ਲਈ ਇਹ ਤੱਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਜਲ ਦੀ ਚਮਕ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਿਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ ਦਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਨੰਦ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ; ਉਹ ਚਿੱਟੇਪਣ, ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਠੰਡਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਉਜਲੇ ਗੋਲ ਆਕਾਸ਼ੀ ਮੰਡਲ, ਜੋ ਜਲਮਈ, ਚਮਕਦਾਰ, ਗੋਲ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਗੋਲ ਸੰਘਣੇ ਜਲ ਦਾ ਰੂਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਗੋਲ ਚਮਕਦਾਰ, ਸੰਘਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤਾਰਿਆਂ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ (ਆਵਾਸ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਸੂਰਜੀ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚੰਦ੍ਰ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਕਰ ਸੋਲਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕਰ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ) ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਮੰਗਲ ਮੰਗਲ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਨੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਬੁਧ ਬੁਧ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਰਾਹੂ ਰਾਹੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ ਤੇ ਉਜਲੇ ਤੱਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪੁੰਨਿਆ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਏ, ਆਤਮਜਨਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ; ਇਹ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਵਾਸ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹਨ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਆਉਣੇ, ਤੇ ਜੋ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ੀ ਗ੍ਰਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ, ਜੋ ਵਿਵਸਵਾਨ ਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਜਲਾ ਸੋਮਾ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਵਾਸੁ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਰ, ਜੋ ਭਾਰਗਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਉਪਾਸਕ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਚਾਰਯ, ਅੰਗੀਰਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਹੈ; ਬੁਧ, ਜੋ ਮਨੋਹਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਚਿੱਤ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਨੇਸ਼ਚਰ, ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਸੰਜਨਾ ਤੇ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਅੱਗ (ਅਗਨੀ) ਵਿਕੇਸ਼ੀ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਲਾਲ ਲੌਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ, ਤਾਰੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇਜ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ, ਰੁੱਤਾਂ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।